Pełnomocnictwo medyczne dla partnera: jak je poprawnie spisać?

Pełnomocnictwo medyczne dla partnera: jak je poprawnie spisać?

A potem słyszysz od lekarza albo pielęgniarki: „Proszę pana, nie ma pan żadnego tytułu prawnego. Proszę zadzwonić do rodziny”.

To nie jest fikcja. Taki scenariusz w Polsce wciąż się powtarza. Para tej samej płci, lata wspólnego życia, wspólny adres, wspólne konto, a pod szpitalną lampą partner zostaje potraktowany jak obcy człowiek. Właśnie w tym momencie zaczyna się temat pełnomocnictwa medycznego. Tyle że polskie prawo nie daje wam gotowego, prostego narzędzia z napisem: „Jestem osobą bliską, mam prawo wiedzieć”. Daje za to kilka ścieżek, które trzeba znać, zanim coś się wydarzy — bo w sytuacji kryzysowej nie ma już czasu na naukę procedur.

Status osoby bliskiej: co naprawdę wynika z ustawy

Polska ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta posługuje się pojęciem „osoby bliskiej”. To właśnie ten status otwiera dostęp do informacji o stanie zdrowia i umożliwia kontakt z lekarzem prowadzącym oraz udział w rozmowach o dalszym leczeniu. Przez lata osoby LGBT+ pozostające w związkach jednopłciowych słyszały jednak, że „osobą bliską” może być wyłącznie małżonek, krewny albo ktoś wskazany pisemnie — jakby wspólne życie i wspólna odpowiedzialność za zdrowie partnera nic nie znaczyły.

W grudniu 2015 roku Ministerstwo Zdrowia oficjalnie potwierdziło, że partner tej samej płci w związku jednopłciowym spełnia definicję osoby bliskiej w rozumieniu tej ustawy. Nie jest to wyrok sądu, lecz interpretacja ministerialna. Ma jednak znaczenie praktyczne: brak pokrewieństwa nie powinien sam w sobie stanowić podstawy do odmowy przekazania informacji o stanie zdrowia.

Jeśli jesteś partnerem osoby hospitalizowanej, możesz pytać o jej stan zdrowia, prosić o kontakt z lekarzem i domagać się sprawdzenia, czy w dokumentacji odnotowano cię jako osobę bliską albo upoważnioną. Jeśli słyszysz od personelu, że „nie ma pana na karcie”, poproś o sprawdzenie wpisu w dokumentacji medycznej. Jeżeli wpisu nie ma, nie oznacza to jeszcze, że wszystkie drzwi są zamknięte. W grę wchodzą upoważnienia pisemne, Internetowe Konto Pacjenta i dokument sporządzony u notariusza.

Trzeba jednak rozdzielić dwie rzeczy: prawo do informacji oraz prawo do podejmowania decyzji medycznych. Status osoby bliskiej może pomóc w uzyskaniu informacji o stanie zdrowia i leczeniu, ale nie tworzy automatycznie prawa do wyrażania zgody na zabieg w imieniu dorosłego, nieprzytomnego pacjenta. To ważna granica, bo potoczne określenie „pełnomocnictwo medyczne” bywa rozumiane szerzej, niż pozwalają na to polskie przepisy.

W polskim prawie nie istnieje „pełnomocnictwo medyczne” w takim sensie, w jakim funkcjonuje ono w niektórych innych państwach. Możesz zabezpieczyć dostęp do informacji i udokumentować wolę pacjenta, ale nie możesz jednym podpisem ustanowić osoby, która w każdej sytuacji przejmie jego decyzje terapeutyczne.

Sam status osoby bliskiej również nie zawsze wystarczy w codziennej praktyce. Personel może nie znać relacji między pacjentem a osobą, która pojawia się w szpitalu. W dokumentacji może nie być żadnej adnotacji, a dyżurujący zespół może nie mieć dostępu do wcześniejszych ustaleń. Dlatego warto działać wielotorowo: zadbać o wpis w systemie, przygotować dokument papierowy i zostawić jasne oświadczenie dotyczące własnej woli.

IKP i mojeIKP: najszybsza ścieżka, zrób ją dziś wieczorem

Najkrótsza droga do uporządkowania kwestii upoważnienia prowadzi przez Internetowe Konto Pacjenta. Po zalogowaniu profilem zaufanym albo przy użyciu e-dowodu należy wejść w sekcję dotyczącą upoważnień i wskazać dane partnera: imię, nazwisko oraz numer PESEL. Operacja jest bezpłatna i nie wymaga wizyty w urzędzie.

Najlepiej, żeby obie osoby zrobiły to niezależnie od siebie. Ty upoważniasz partnera, a partner upoważnia ciebie. Dzięki temu w razie hospitalizacji każda z tych osób ma własne umocowanie widoczne w systemie. W praktyce ma to znaczenie szczególnie wtedy, gdy nieprzytomny pacjent nie może już sam powiedzieć personelowi, kogo chce dopuścić do informacji.

Upoważnienie elektroniczne może dotyczyć dostępu do informacji o stanie zdrowia oraz wglądu w dokumentację medyczną. To właśnie te dwa elementy trzeba odróżnić od zgody na leczenie. Możliwość sprawdzenia wyników, uzyskania informacji o rozpoznaniu czy odebrania dokumentacji nie oznacza, że osoba upoważniona może podpisać zgodę na operację albo zadecydować o zmianie terapii.

W systemie informatycznym upoważnienie powinno być dla placówki łatwiejsze do zweryfikowania niż kartka przyniesiona z domu. Nie warto jednak zakładać, że każda placówka zadziała identycznie i natychmiast. Dostęp do informacji może zależeć od tego, z jakiego systemu korzysta dana placówka, czy upoważnienie zostało prawidłowo zapisane oraz czy personel potrafi je odnaleźć. W sytuacji nagłej dobrze mieć przy sobie także papierową kopię oświadczenia albo przynajmniej informację, że upoważnienie zostało udzielone.

Upoważnienie w IKP można cofnąć. To wygodne, gdy zmienia się sytuacja osobista albo zakres zaufania między partnerami. Nie trzeba wtedy umawiać wizyty u notariusza tylko po to, by odwołać elektroniczne upoważnienie. Z drugiej strony warto pamiętać, że partner również może je wycofać. IKP jest więc dobrym fundamentem, ale nie powinno być jedynym zabezpieczeniem.

Dobrze sprawdzić także, co dokładnie zostało zaznaczone. Ogólna zgoda na dostęp do informacji nie zawsze odpowiada temu, czego potrzebujesz w praktyce. Inaczej wygląda dostęp do wyników badań, inaczej odbiór kopii dokumentacji, a jeszcze inaczej rozmowa o stanie zdrowia z lekarzem prowadzącym. Im bardziej konkretny jest zakres upoważnienia, tym mniej przestrzeni na spór przy rejestracji albo na oddziale.

Notariusz: pełnomocnictwo, które wygląda poważnie — ale ma swoje granice

Pełnomocnictwo notarialne pozostaje przydatnym narzędziem, szczególnie gdy partnerzy chcą jednoznacznie opisać zakres uprawnień i mieć dokument, który można przedstawić w różnych placówkach. W kancelarii podajesz notariuszowi swoje dane oraz dane partnera — między innymi imię, nazwisko, imiona rodziców, PESEL i adres zamieszkania — a następnie określasz, czego ma dotyczyć pełnomocnictwo.

Co istotne, przy udzielaniu pełnomocnictwa występujesz jako mocodawca. Partner nie musi przychodzić do kancelarii ani podpisywać dokumentu. Notariusz potwierdza twoją wolę i sporządza dokument w odpowiedniej formie. Nie oznacza to jednak, że partner zostaje automatycznie zobowiązany do działania albo że pełnomocnictwo obejmuje wszystko, co wiąże się z leczeniem. Zakres trzeba opisać świadomie.

Taksa notarialna jest określona przepisami i zależy od zakresu czynności. Maksymalna opłata za pełnomocnictwo obejmujące jedną czynność to 30 zł plus VAT. Jeżeli pełnomocnictwo obejmuje więcej niż jedną czynność — na przykład uzyskiwanie informacji, wgląd w dokumentację, odbiór wyników badań i składanie oświadczeń w placówkach medycznych — maksymalna stawka rośnie do 100 zł plus VAT. Do tego dochodzą wypisy aktu notarialnego; każda rozpoczęta strona to dodatkowe 6 zł plus VAT. Ostateczny koszt zależy od treści dokumentu i liczby potrzebnych wypisów.

Przy sporządzaniu dokumentu nie wystarczy powiedzieć: „Chcę pełnomocnictwo medyczne”. To określenie potoczne, a nie precyzyjna nazwa jednego, ustawowo opisanego dokumentu. Trzeba wskazać, jakie działania ma móc podejmować partner. W zależności od potrzeb mogą to być:

• uzyskiwanie informacji o stanie zdrowia;
• wgląd w dokumentację medyczną;
• odbiór kopii dokumentacji i wyników badań;
• kontakt z personelem medycznym w sprawach dotyczących leczenia;
• reprezentowanie pacjenta w czynnościach administracyjnych związanych z dokumentacją;
• odbiór dokumentów w placówkach publicznych i prywatnych, jeżeli taki zakres ma obejmować pełnomocnictwo.

Warto poprosić notariusza o omówienie, czy dokument powinien obejmować również laboratoria, prywatne kliniki i inne podmioty, z których korzystacie. Sformułowanie ograniczone wyłącznie do jednego rodzaju placówki może okazać się niepraktyczne, gdy partner leczy się w kilku miejscach. Nie chodzi o wpisywanie do aktu wszystkiego bez namysłu, lecz o to, żeby dokument odpowiadał waszej rzeczywistej sytuacji.

Akt notarialny może być szczególnie pomocny, gdy placówka kwestionuje zakres zwykłego pisemnego upoważnienia albo gdy trzeba wykazać, że dokument rzeczywiście pochodzi od pacjenta. Jest dokumentem urzędowym i ma określoną moc dowodową. Nie należy jednak mylić mocy dowodowej z zakresem uprawnień. Nawet bardzo starannie sporządzone pełnomocnictwo dotyczące spraw medycznych nie daje partnerowi prawa do wyrażenia zgody na zabieg w imieniu nieprzytomnego pacjenta, jeżeli przepisy nie przewidują takiej możliwości.

Możesz więc żądać informacji, przeglądać dokumentację, rozmawiać z lekarzem i przekazywać zespołowi medycznemu znaną ci wolę partnera. Nie możesz natomiast traktować aktu notarialnego jak uniwersalnego klucza do podejmowania każdej decyzji terapeutycznej. Notariusz nie jest w stanie stworzyć kompetencji, których polskie prawo nie przyznaje pełnomocnikowi.

Karta I.C.E. i oświadczenie pro futuro: gdy liczy się sekunda

Są sytuacje, w których nie ma czasu na wizytę u notariusza ani na logowanie do IKP. Partner leży na chodniku, przyjeżdża karetka, ratownicy pytają o choroby, alergie, przyjmowane leki i kontakt do bliskich. W takich chwilach liczy się informacja, do której można dotrzeć bez szukania jej w kilku systemach.

W portfelach wielu osób znajduje się karta I.C.E. — In Case of Emergency. To prosty dokument z numerem telefonu i podstawowymi informacjami medycznymi. Może wskazywać osobę, z którą należy skontaktować się w nagłej sytuacji, oraz sygnalizować, że pacjent chce, aby określony partner otrzymywał informacje o jego stanie zdrowia.

Kampania Przeciw Homofobii od 2020 roku udostępnia bezpłatny wzór Karty Informacji Medycznych I.C.E., rozszerzony o pole upoważniające partnera tej samej płci do uzyskiwania informacji o stanie zdrowia w nagłych wypadkach. Kartę można wydrukować, wypełnić, podpisać i nosić w portfelu. Warto mieć ją również w telefonie, ale papierowa wersja jest bardziej praktyczna, gdy urządzenie jest rozładowane, zablokowane albo znajduje się poza zasięgiem ratowników.

Karta I.C.E. od KPH nie zastępuje pełnomocnictwa notarialnego. Nie gwarantuje też, że każda placówka potraktuje ją jako wystarczające upoważnienie do udostępnienia pełnej dokumentacji. W pierwszych minutach zdarzenia może jednak wskazać ratownikom i personelowi, że partner nie jest przypadkową osobą, a pacjent wcześniej wyraził wolę utrzymywania z nim kontaktu.

Osobną kategorię stanowi oświadczenie pro futuro, potocznie nazywane testamentem życia. Jest to pisemne oświadczenie, w którym opisujesz swoje preferencje dotyczące leczenia na wypadek utraty przytomności albo braku możliwości samodzielnego komunikowania się. Możesz odnieść się w nim do resuscytacji, wentylacji mechanicznej, żywienia przez sondę czy uporczywej terapii.

Polskie prawo nie reguluje tej instytucji wprost. Oświadczenie nie działa więc jak formularz, który automatycznie rozstrzyga każdą sytuację kliniczną. Jest jednak wyrazem woli pacjenta i może dostarczyć lekarzom informacji o tym, czego pacjent chciał, zanim utracił możliwość wypowiedzenia się. Warto spisać je czytelnie, podpisać, opatrzyć datą i przekazać partnerowi oraz lekarzowi podstawowej opieki zdrowotnej. Dobrze też poinformować najbliższe osoby, gdzie dokument się znajduje.

Nie ma sensu tworzyć oświadczenia, którego nikt nie będzie w stanie odnaleźć. Jeden egzemplarz można przechowywać z dokumentami medycznymi, drugi u partnera, a kolejną kopię przekazać lekarzowi rodzinnemu. Można również umieścić informację o jego istnieniu w karcie I.C.E. Lekarz POZ nie jest zobowiązany do przeszukiwania domu pacjenta ani do przewidywania każdej możliwej sytuacji, ale dokument znajdujący się w dokumentacji medycznej ma większą szansę trafić do zespołu leczącego niż kartka schowana w przypadkowym miejscu.

Oświadczenie powinno być konkretne, ale nie musi udawać instrukcji dla lekarza w każdej możliwej sytuacji. Warto opisać własne wartości, granice i stosunek do uporczywej terapii, a następnie omówić dokument z partnerem. Najgorszym rozwiązaniem jest sytuacja, w której partner po raz pierwszy dowiaduje się o twoich preferencjach dopiero na szpitalnym korytarzu.

Karta I.C.E. w portfelu, oświadczenie pro futuro w dokumentach, pełnomocnictwo u notariusza i upoważnienie w IKP to cztery warstwy jednego zabezpieczenia. Żadna nie zastąpi pozostałych, ale razem utrudniają systemowi udawanie, że nie wie, kim jest twój partner.

Dlaczego zgoda zastępcza wciąż zostaje dziurą w systemie

Najtrudniejsza część tego tematu nie dotyczy papierów. Dotyczy momentu, w którym lekarz staje przed pytaniem: „Czy wyraża pan zgodę na zabieg?”. I to pytanie nie zawsze pada w spokojnym gabinecie. Czasem pojawia się na OIOM-ie, w nocy, pod presją czasu, gdy partner od kilku godzin nie odzyskuje świadomości.

Polskie przepisy nie tworzą prostego mechanizmu, w którym partner albo pełnomocnik osoby dorosłej automatycznie przejmuje jej decyzje medyczne. Nie ma dokumentu, który w każdej sytuacji pozwalałby wskazanej osobie podpisać zgodę na zabieg w imieniu nieprzytomnego pacjenta. Stanowiska doktryny i orzecznictwa dotyczące granic takich upoważnień nie dają jednego, praktycznego rozwiązania dla wszystkich przypadków. Model wspieranego podejmowania decyzji, funkcjonujący w różnych państwach, nie został w Polsce wprowadzony jako uniwersalna instytucja dla partnerów osób dorosłych.

Nie oznacza to, że lekarz może po prostu czekać bez końca, aż rodzina odnajdzie się i wyrazi zgodę. W sytuacji nagłej, gdy pacjent nie może wyrazić swojej woli, a zwłoka mogłaby prowadzić do śmierci albo poważnego pogorszenia stanu zdrowia, lekarze mogą podejmować działania konieczne dla ratowania życia i zdrowia, zgodnie z zasadami wykonywania zawodu oraz przepisami dotyczącymi świadczeń medycznych. Taka decyzja nie jest decyzją partnera. To decyzja zespołu medycznego podejmowana w warunkach nagłości, kiedy nie można uzyskać świadomej zgody pacjenta.

Właściwe znaczenie ma tu kontekst. Nagłe ratowanie życia to nie to samo co późniejsze ustalanie planu leczenia, ocena dalszej terapii czy rozmowa o preferencjach pacjenta. W pierwszym momencie lekarz może działać bez oczekiwania na zgodę kogokolwiek, jeżeli wymaga tego stan pacjenta. Później pojawia się potrzeba ustalenia, co pacjent wcześniej mówił, jakie miał przekonania i czy zostawił jakiekolwiek oświadczenie.

Co to znaczy dla partnera w praktyce? Że pełnomocnictwo medyczne w polskich warunkach nie jest dokumentem zastępującym zgodę. Jest raczej zestawem zabezpieczeń, które mogą dać ci:

• dostęp do informacji o stanie zdrowia;
• możliwość udziału w rozmowach z personelem medycznym;
• dostęp do dokumentacji i wyników badań;
• możliwość przekazania lekarzom znanej ci woli pacjenta;
• pisemny ślad relacji i wcześniejszych ustaleń.

Posiadanie pełnomocnictwa notarialnego nie rozwiązuje problemu zgody zastępczej. W połączeniu z oświadczeniem pro futuro, wpisem w IKP i kartą I.C.E. tworzy jednak dokumentację, z którą lekarz może pracować. Nie daje ci prawa do wydawania poleceń zespołowi, ale pozwala przedstawić głos pacjenta wtedy, gdy on sam nie może już mówić.

Trzeba też pamiętać, że osoba bliska nie zawsze zna wszystkie szczegóły stanu zdrowia partnera. Dlatego dokumenty powinny być aktualizowane. Jeśli zmieniły się preferencje dotyczące leczenia, adres, numer telefonu, lekarz prowadzący albo zakres upoważnienia, warto poprawić zarówno dokument papierowy, jak i ustawienia w IKP. Stary dokument może wywołać dodatkowe pytania zamiast je rozwiązać.

Co zrobić dziś, żeby jutro nie trafić pod zamknięte drzwi

Procedura nie jest skomplikowana, ale wymaga konsekwencji. Zacznij od tego, co zajmuje kilka minut: wejdź na IKP, upoważnij partnera i poproś, żeby zrobił to samo w twoją stronę. To bezpłatne zabezpieczenie, które może ułatwić dostęp do informacji w cyfrowym obiegu dokumentacji medycznej.

Następnie ustalcie, czy potrzebujecie pełnomocnictwa notarialnego. Jeżeli tak, nie idźcie do kancelarii z ogólnym hasłem „pełnomocnictwo medyczne”. Przygotujcie listę spraw, które mają zostać objęte dokumentem: rozmowy z lekarzem, wgląd w dokumentację, odbiór wyników, kontakt z placówką, dostęp do dokumentacji w sektorze publicznym i prywatnym. Notariusz pomoże nadać tym oczekiwaniom właściwą formę, ale to wy musicie wiedzieć, czego naprawdę potrzebujecie.

Trzeci krok to oświadczenie pro futuro. Spiszcie je osobno, każdy we własnym imieniu. Porozmawiajcie o tym, czego chcecie i czego nie chcecie w sytuacji utraty przytomności. Nie traktujcie tej rozmowy jak przepowiedni nieszczęścia. To raczej sposób na to, by partner nie musiał później odgadywać waszej woli pod presją czasu i w obecności osób, które nigdy wcześniej was nie spotkały.

Czwarty krok to karta I.C.E. w portfelu i informacja o niej w telefonie. Powinna zawierać aktualny numer kontaktowy, dane partnera oraz podstawowe informacje, które mogą być istotne w nagłej sytuacji. Jeżeli karta ma wskazywać partnera jako osobę upoważnioną do uzyskiwania informacji, podpisz ją i regularnie sprawdzaj, czy dane nadal są aktualne.

Warto też ustalić prosty sposób przechowywania dokumentów. Partner powinien wiedzieć, gdzie znajdują się kopie pełnomocnictwa i oświadczenia. Dobrze, aby informację o dokumentach miał również ktoś zaufany, zwłaszcza jeśli mieszkacie osobno albo często podróżujecie. W nagłym zdarzeniu liczy się nie tylko to, czy dokument istnieje, lecz także czy ktoś potrafi go szybko znaleźć.

Nie zakładajcie, że wspólny adres, wspólne konto czy wieloletnia znajomość same w sobie rozwiążą problem. Dla was są dowodem wspólnego życia. Dla szpitala mogą jednak nie być wystarczającym sposobem ustalenia, komu wolno przekazać informacje i jakie były życzenia pacjenta. W kryzysie liczy się to, co znajduje się w dokumentacji, w systemie, w portfelu i u osoby, która odbiera telefon.

Pełnomocnictwo medyczne dla partnera tej samej płci nie jest w Polsce magicznym dokumentem, który zapewnia pełną kontrolę nad leczeniem bliskiej osoby. Jest narzędziem porządkowania dostępu do informacji i wyrażania własnej woli na przyszłość. Najrozsądniejsze rozwiązanie nie polega na wyborze jednego papieru, lecz na połączeniu kilku prostych działań: upoważnienia w IKP, precyzyjnego dokumentu, karty I.C.E. i oświadczenia pro futuro.

System ochrony zdrowia nie powinien wymagać od partnerów udowadniania wspólnego życia w najtrudniejszym możliwym momencie. Dopóki jednak przepisy nie dają pełnej i jasnej odpowiedzi na problem zgody zastępczej, warto przygotować się wcześniej. Nie po to, by odebrać lekarzom możliwość ratowania życia, lecz po to, by w późniejszych rozmowach nie zaczynać od pytania, kim dla pacjenta jesteś.