Tęczowy Piątek w szkole: czy zgoda dyrekcji jest konieczna?

Tęczowy Piątek w szkole: czy zgoda dyrekcji jest konieczna?

Wicedyrektor do spraw wychowawczych twierdzi, że bez zgody każdego rodzica „nie ma wejścia”. Mama jednej z uczennic dzwoni z pretensją, że jej córka „będzie się reklamować”. Po drugiej stronie słuchawki — chaos informacyjny tak gęsty, że bez mapy ani rusz.

Tęczowy Piątek w szkole: formalności i zgody nie muszą oznaczać tygodnia biegania z plikiem formularzy. Trzeba jednak od początku rozpoznać, kto organizuje wydarzenie, czy do szkoły wchodzi zewnętrzna organizacja oraz co dokładnie ma się w jego trakcie wydarzyć. Inne reguły dotyczą przypięcia tęczowej przypinki, inne warsztatu prowadzonego przez fundację, a jeszcze inne publikacji zdjęć uczniów.

Samorząd uczniowski a rola dyrektora w organizacji wydarzeń

Najczęstszy scenariusz wygląda tak: uczniowie chcą w piątek założyć tęczowe elementy ubioru, rozwiesić plakat w sali, przygotować gazetkę albo poprowadzić rozmowę o bezpieczeństwie i szacunku. To jest klasyczna akcja samorządu uczniowskiego — kulturalna i oświatowa, mieszcząca się w działalności, którą samorząd może prowadzić.

Artykuł 85 ust. 5 pkt 5 Prawa oświatowego mówi, że samorząd organizuje działalność kulturalną, oświatową, sportową oraz rozrywkową w porozumieniu z dyrektorem szkoły. To ważne sformułowanie. Ustawa nie opisuje tu jednorazowego pozwolenia przypominającego przepustkę do budynku. Mówi o porozumieniu, czyli o realnym uzgodnieniu wydarzenia z osobą odpowiedzialną za funkcjonowanie szkoły.

Dyrektor powinien wiedzieć, co ma się wydarzyć, gdzie, kiedy i kto będzie odpowiadać za przebieg akcji. Może zwrócić uwagę na plan lekcji, bezpieczeństwo, wykorzystanie przestrzeni wspólnej czy zasady obowiązujące w statucie. Nie oznacza to jednak, że samorząd ma zrezygnować z inicjatywy tylko dlatego, że komuś nie podoba się jej temat. Szkoła nie jest miejscem, w którym prawa uczniowskie kończą się przy drzwiach gabinetu dyrektora.

W praktyce warto przyjść do rozmowy z konkretem, a nie z hasłem „chcemy zrobić Tęczowy Piątek”. Dobrze przygotowany samorząd określa:

• jaki jest cel akcji — na przykład rozmowa o przeciwdziałaniu przemocy i wykluczeniu;
• jakie działania są planowane: gazetka, przypinki, plakat, godzina wychowawcza, dyżur informacyjny;
• które pomieszczenia będą wykorzystane;
• czy w wydarzeniu uczestniczą osoby spoza szkoły;
• czy przewidziano zdjęcia, nagrania albo zbiórkę darów czy pieniędzy;
• kto z uczniów i nauczycieli koordynuje przebieg.

To nie jest biurokracja dla biurokracji. To sposób, by rozmowa z dyrekcją dotyczyła konkretnego planu, a nie lęków i wyobrażeń o tym, czym rzekomo jest akcja społeczna LGBT w szkole.

Jeśli ktoś twierdzi, że samorząd może zorganizować wydarzenie całkowicie poza wiedzą dyrektora, miesza niezależność uczniów z brakiem odpowiedzialności za szkolną przestrzeń. Jeśli natomiast ktoś żąda od samorządu uchwał i zgód, których nie przewidują ani ustawa, ani statut szkoły, miesza różne tryby działania — a potem przedstawia tę mieszaninę jako „procedurę”.

Współpraca ze stowarzyszeniami zewnętrznymi w świetle art. 86 Prawa oświatowego

Sytuacja zmienia się wtedy, gdy do szkoły ma wejść fundacja, stowarzyszenie albo inna organizacja zewnętrzna. Jeśli ma przysłać osobę prowadzącą warsztat, przekazać własne materiały, zorganizować spotkanie lub działać z uczniami na miejscu, nie wystarcza już samo porozumienie samorządu z dyrekcją.

Wtedy działa art. 86 Prawa oświatowego. Przepis przewiduje, że działalność stowarzyszenia lub innej organizacji w szkole wymaga jednocześnie:

1. zgody dyrektora szkoły;

2. wcześniejszego uzgodnienia warunków tej działalności;

3. pozytywnej opinii rady szkoły lub placówki oraz rady rodziców.

Ustawa nie przesądza w tym miejscu szczególnej formy zgody dyrektora. Kluczowe jest to, aby zgoda została udzielona po uzgodnieniu warunków działania organizacji i aby szkoła mogła wykazać, na jakich zasadach zewnętrzny podmiot uczestniczy w życiu placówki. Rozsądna dokumentacja ustaleń bywa pomocna dla wszystkich stron, ale nie należy dopowiadać do przepisu wymogu, którego on sam nie ustanawia.

Zgoda dyrektora, uzgodnienie warunków oraz pozytywne opinie właściwych organów szkoły to odrębne elementy procedury. Nie da się zastąpić jednego drugim.

To ma znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy w rozmowie pojawia się zdanie: „Przecież wychowawczyni się zgodziła”. Wychowawczyni może być sojuszniczką, może pomóc przygotować uczniów, może udostępnić klasę podczas swojej godziny wychowawczej. Nie zastępuje jednak dyrektora ani organów, których udział przewiduje art. 86.

Artykuł 86 przewiduje wyjątki dotyczące opinii w określonych sytuacjach, między innymi wtedy, gdy dane organy w placówce nie funkcjonują. Nie warto jednak zakładać wyjątku na słowo honoru. Trzeba sprawdzić, jak wygląda organizacja konkretnej szkoły i czy rada rodziców oraz rada szkoły rzeczywiście zostały powołane.

W interwencjach najczęściej wracają dwa błędy. Pierwszy: organizacja przychodzi „po cichu”, bo zaprosiła ją osoba nauczycielska, a dyrekcja dowiaduje się o wszystkim na końcu. Drugi: dyrekcja uznaje, że skoro sama popiera wydarzenie, opinia rady rodziców jest zbędnym dodatkiem. W obu przypadkach problem nie polega na tym, czy temat jest tęczowy, ekologiczny czy dotyczący zdrowia psychicznego. Problemem jest ominięcie procedury przewidzianej dla zewnętrznego podmiotu.

Kwestia zgód rodziców i udziału uczniów w projektach dodatkowych

To jest punkt, w którym prawo bywa przekłamywane w obie strony. Rodzic pisze: „Nie zgadzam się, żeby moje dziecko brało udział w Tęczowym Piątku”. Dyrekcja odpowiada: „Art. 86 nie wymaga zgody każdego rodzica, więc robimy swoje”. Organizacja mówi: „Bez podpisów wszystkich rodziców nie możemy wejść”. Samorząd dodaje: „Rodzice nie mają tu nic do powiedzenia”. Każde z tych zdań jest tylko fragmentem prawdy.

Art. 86 mówi o pozytywnej opinii rady rodziców, a nie o indywidualnej zgodzie każdej mamy i każdego taty. To są dwie zupełnie różne rzeczy. Rada rodziców jest organem przedstawicielskim; jej opinia dotyczy działania organizacji w szkole jako całości. Nie ma ogólnego przepisu Prawa oświatowego, który nakazywałby zbierać podpisy wszystkich rodziców przed każdą akcją społeczną, warsztatem czy spotkaniem z organizacją pozarządową.

Nie znaczy to jednak, że indywidualna odmowa rodzica jest bez znaczenia. Jeżeli wydarzenie ma charakter dodatkowy i zakłada aktywne uczestnictwo ucznia, szkoła powinna umieć uszanować decyzję rodzica dotyczącą jego dziecka. W praktyce nie musi to oznaczać odwołania całej akcji. Może oznaczać, że konkretna uczennica albo konkretny uczeń nie bierze udziału w warsztacie, spotkaniu czy wybranym fragmencie programu.

Tu potrzebna jest uczciwość po obu stronach. Rodzic nie dostaje prawa weta wobec całej społeczności szkolnej tylko dlatego, że nie chce, aby jego dziecko uczestniczyło w wydarzeniu. Szkoła z kolei nie powinna traktować odmowy tak, jakby była irytującym błędem w formularzu. Dziecko nie może zostać ukarane, zawstydzone ani postawione pod ścianą dlatego, że jego rodzic odmówił udziału.

Najczęstsze mity warto rozbroić od razu:

• „Jeden rodzic może zablokować Tęczowy Piątek w całej szkole” — nie. Indywidualna odmowa dotyczy przede wszystkim udziału konkretnego dziecka.
• „Bez zgód wszystkich rodziców organizacja nie może pojawić się w szkole” — nie wynika to wprost z art. 86. Przepis mówi o opinii rady rodziców.
• „Rada rodziców może decydować za każde dziecko osobno” — również nie. Jej opinia nie zastępuje decyzji dotyczących indywidualnego uczestnictwa w działaniach dodatkowych.
• „Rodzice nie mają żadnego wpływu na szkolne akcje społeczne” — mają, między innymi przez radę rodziców, statut szkoły i rozmowę z dyrekcją. Wpływ nie jest jednak tym samym co prawo do cenzurowania uczniowskich inicjatyw.

Przy planowaniu warto więc od razu określić, które elementy są otwarte dla całej społeczności — na przykład gazetka, przypinki czy informacja na szkolnym korytarzu — a które są dodatkowym udziałem w warsztacie lub spotkaniu. To ogranicza napięcie, zanim zdąży ono urosnąć do rozmiaru konfliktu o „ideologię”, choć w rzeczywistości chodzi o organizację jednego szkolnego dnia.

Ochrona wizerunku ucznia i zasady zbiórek na terenie placówki

Wokół Tęczowego Piątku stale mieszają się trzy odrębne sprawy: udział w wydarzeniu, publikacja wizerunku oraz zbiórka pieniędzy lub darów. To, że uczeń może uczestniczyć w akcji, nie oznacza automatycznie zgody na sfotografowanie go i opublikowanie zdjęcia. To, że szkoła pozwoliła na gazetkę, nie oznacza jeszcze, że można postawić puszkę i zacząć zbierać pieniądze bez dalszych ustaleń.

Wizerunek ucznia

Jeżeli z wydarzenia powstaną zdjęcia albo nagrania, które mają trafić na stronę szkoły, do mediów społecznościowych, materiałów organizacji partnerskiej czy lokalnej prasy, trzeba oddzielić udział od wykorzystania wizerunku. Osoba, która nie chce być pokazana publicznie, nie powinna mieć do wyboru tylko dwóch opcji: „zgadzasz się na zdjęcie” albo „nie uczestniczysz”.

Wizerunek ucznia to szczególnie wrażliwy temat przy akcjach dotyczących społeczności LGBT+. Dla części młodych osób sama obecność na zdjęciu z tęczową przypinką może oznaczać niechciane ujawnienie ich poglądów, tożsamości lub zwykłej solidarności. Szkoła nie powinna dokładać do tego ryzyka przez chaotyczne fotografowanie wszystkich obecnych.

Dobra praktyka jest prosta: przed wydarzeniem ustalić, kto robi zdjęcia, do jakiego celu, gdzie będą publikowane i jak rozpoznać osoby, które nie chcą znaleźć się w kadrze. Można też zorganizować przestrzeń do zdjęć dla chętnych, zamiast dokumentować bez wyboru całą akcję.

Zgoda na udział w wydarzeniu nie jest zgodą na publikację wizerunku. Łączenie obu spraw w jeden podpis jest wygodne tylko do chwili, gdy ktoś słusznie zapyta: „na jakiej podstawie?”

Zbiórka pieniędzy lub darów

Jeżeli uczniowie chcą zbierać pieniądze albo dary na rzecz organizacji partnerskiej, trzeba odróżnić szkolną inicjatywę prowadzoną na terenie placówki od zbiórki publicznej. Ustawa o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych przewiduje wyłączenie dla zbiórek prowadzonych wśród młodzieży szkolnej na terenie szkoły, za pozwoleniem władz szkolnych.

To oznacza, że akcja ograniczona do szkolnej społeczności, odbywająca się w budynku szkoły i uzgodniona z dyrekcją, nie musi automatycznie uruchamiać pełnej procedury właściwej dla zbiórki publicznej. Nie jest to jednak zaproszenie do improwizacji. Trzeba jasno powiedzieć, na jaki cel zbierane są środki, kto odpowiada za puszkę lub przekazanie darów oraz w jaki sposób rozlicza się akcję przed uczniami i rodzicami.

Granica robi się wyraźna, gdy puszka wychodzi poza teren szkoły albo zbiórka kierowana jest do nieoznaczonego kręgu osób. Wtedy nie warto zakładać, że nadal obowiązuje szkolne wyłączenie. Lepiej zatrzymać się przed działaniem niż później tłumaczyć, dlaczego szkolna inicjatywa zaczęła funkcjonować jak publiczna kwesta.

Specyfika szkół niepublicznych i placówek o innym statusie prawnym

Cała opisana mapa opiera się przede wszystkim na przepisach dotyczących publicznych szkół prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego. W szkołach niepublicznych oraz w części szkół publicznych prowadzonych przez inne podmioty sytuacja może wyglądać inaczej. Art. 87 Prawa oświatowego wyłącza określone placówki spod reżimu art. 85 i 86.

Nie znaczy to, że w szkole niepublicznej można zorganizować wszystko bez rozmowy z dyrekcją i bez żadnych zasad. Znaczy tylko tyle, że procedury trzeba szukać przede wszystkim w statucie, regulaminie szkoły oraz zasadach ustanowionych przez organ prowadzący.

W jednej szkole niepublicznej samorząd może mieć szeroką autonomię, w innej każda akcja na korytarzu wymaga wcześniejszego uzgodnienia. Czasem statut przewiduje udział rady rodziców w sposób podobny do szkoły publicznej, czasem ustanawia całkiem inną ścieżkę. Nie warto przenosić przepisów mechanicznie z jednej placówki do drugiej ani dawać się zbyć zdaniem: „U nas jest prywatnie, więc prawo nie działa”. Prawo działa, tylko nie zawsze poprzez ten sam artykuł i ten sam zestaw organów.

Jeżeli statut milczy, a organizator nie umie wskazać zasad, sprawa robi się niebezpiecznie płynna. Wtedy najrozsądniej poprosić o ustalenie jasnej procedury przed wydarzeniem. Po fakcie każda strona będzie pamiętała rozmowę inaczej, a uczniowie znów zapłacą za to czasem, stresem i poczuciem, że ich inicjatywa była problemem samym w sobie.

Jak zorganizować Tęczowy Piątek bez wchodzenia na miny

Nie zostawiam czytelnika z hasłem „każdy przypadek jest inny”, bo to najgorsza rada dla osoby, która ma tydzień do wydarzenia. Różnice między szkołami istnieją, ale podstawowe pytania są bardzo konkretne.

1. Ustalcie, kto jest inicjatorem. Jeśli akcję przygotowuje samorząd uczniowski, punktem wyjścia jest porozumienie z dyrektorem. Jeśli do szkoły ma wejść fundacja albo stowarzyszenie, uruchamia się tryb z art. 86.

2. Sprawdźcie status placówki. W publicznej szkole samorządowej zastosowanie mają opisane reguły ustawowe. W niepublicznej albo publicznej prowadzonej przez inny podmiot najpierw trzeba przeczytać statut.

3. Nie zapraszajcie organizacji na ostatnią chwilę. Jeżeli potrzebne są opinie rady szkoły i rady rodziców, nie da się tego uczciwie załatwić w przerwie między dwiema lekcjami. Termin jest częścią bezpieczeństwa procedury.

4. Rozdzielcie udział, wizerunek i zbiórkę. To trzy różne sprawy. Osobne ustalenia chronią uczniów i ograniczają późniejsze konflikty.

5. Przygotujcie odpowiedź na indywidualne odmowy rodziców. Nie trzeba z ich powodu odwoływać całej akcji, ale trzeba zapewnić, że konkretne dziecko nie zostanie zmuszone do udziału w dodatkowym elemencie programu.

6. Zapiszcie ustalenia w sposób, który da się potem odtworzyć. Nie chodzi o mnożenie papierów. Chodzi o to, aby po tygodniu nikt nie mógł uczciwie powiedzieć: „Nikt mi nie mówił, że przyjdzie organizacja”, „nie wiedziałem o zdjęciach” albo „myślałam, że to tylko gazetka”.

Jeśli szkoła blokuje wydarzenie wyłącznie dlatego, że żąda zgody każdego rodzica, choć statut nie stawia takiego warunku, warto spokojnie wrócić do podstaw. Samorząd działa w porozumieniu z dyrektorem. Organizacja zewnętrzna potrzebuje zgody dyrektora, uzgodnienia warunków i wymaganych opinii. Rada rodziców nie jest zbiorem indywidualnych podpisów. Wizerunek nie jest dodatkiem do udziału. Zbiórka na korytarzu nie jest automatycznie tym samym co zbiórka publiczna.

Nie obiecuję, że każda dyrekcja przyjmie to bez słowa. Nie obiecuję też, że jedna rozmowa zamknie sprawę, zwłaszcza gdy w tle są uprzedzenia przebrane za troskę o procedury. Ale dobrze przygotowana rozmowa odbiera chaosowi jego najskuteczniejszą broń: niepewność. A kiedy wiadomo, kto decyduje, w jakim trybie i za co odpowiada, łatwiej bronić prostego prawa uczniów do tworzenia szkoły, w której szacunek nie jest kontrowersją.