Testament notarialny dla partnera: kroki do zabezpieczenia majątku

Wspólne mieszkanie, wieloletnie pożycie, prowadzenie gospodarstwa domowego ani faktyczne ponoszenie kosztów życia nie tworzą same przez się prawa do spadku.

Jeżeli nie ma testamentu, majątek może trafić do osób wskazanych w ustawie: dzieci, małżonka, rodziców, rodzeństwa albo dalszych krewnych, zależnie od sytuacji rodzinnej zmarłego. Partner pozostający poza małżeństwem nie znajduje się w tym katalogu. Dlatego zabezpieczenie majątkowe partnera bez ślubu wymaga świadomego działania jeszcze za życia.

Najczęściej wybieraną formą jest testament notarialny dla partnera tej samej płci. Nie jest to jednak jedyna dopuszczalna forma testamentu. Partner może zostać powołany do spadku również w testamencie własnoręcznym, o ile dokument spełnia wymagania przewidziane w Kodeksie cywilnym. Testament notarialny daje natomiast większą pewność co do formy, daty i treści dokumentu, a także ułatwia późniejsze odnalezienie informacji o jego istnieniu.

Dlaczego testament jest kluczowy przy braku formalizacji związku?

Kodeks cywilny określa kolejność dziedziczenia ustawowego. W pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci i małżonek. Jeżeli zmarły nie pozostawił dzieci, w określonych sytuacjach dziedziczą małżonek i rodzice. Kolejne grupy obejmują między innymi rodzeństwo i jego zstępnych.

Partner nieformalny nie pojawia się w tym katalogu jako osoba uprawniona tylko dlatego, że pozostawał ze zmarłym we wspólnym pożyciu. Dotyczy to zarówno par różnopłciowych, jak i jednopłciowych. Dla sądu spadku albo notariusza decydujące znaczenie mają przepisy, dokumenty i prawidłowo wyrażona wola spadkodawcy, a nie sam fakt wspólnego życia.

To odróżnia dziedziczenie od wielu codziennych spraw, w których partner może być traktowany jako osoba najbliższa. W sprawie spadku nie wystarczy wykazać, że para mieszkała razem, wspólnie spłacała kredyt albo przez lata prowadziła jedno gospodarstwo domowe.

Testament pozwala zmienić kolejność wynikającą z ustawy. Spadkodawca może powołać partnera do całości spadku, do jego ułamkowej części albo wskazać kilka osób i określić ich udziały. Może też połączyć powołanie do spadku z innymi rozrządzeniami, na przykład zwykłym zapisem, poleceniem lub — w testamencie notarialnym — zapisem windykacyjnym.

Testament własnoręczny i notarialny

Ważny testament można sporządzić na kilka sposobów. Testament własnoręczny powinien być napisany w całości odręcznie, podpisany i opatrzony datą. Wydruk komputerowy podpisany przez testatora nie jest testamentem własnoręcznym. Błędy formalne mogą później stać się podstawą sporu, zwłaszcza gdy osoby pominięte w dokumencie będą kwestionowały jego ważność.

Testament notarialny jest sporządzany przez notariusza w formie aktu notarialnego. Notariusz ustala tożsamość testatora, odczytuje dokument i odbiera podpis. Może też zwrócić uwagę na niejasne sformułowania albo na konsekwencje konkretnego rozrządzenia. Nie oznacza to, że notariusz projektuje całą strategię majątkową za klienta, ale jego udział ogranicza ryzyko czysto formalnego błędu.

Warto pamiętać, że testament jest czynnością osobistą. Nie można sporządzić go przez pełnomocnika. Partner nie musi być obecny u notariusza, a jego zgoda nie jest potrzebna do powołania go do spadku. Testament można później zmienić albo odwołać, o ile testator zachowuje zdolność do podejmowania takich decyzji.

Testament nie zastępuje rozmowy o majątku, ale bez niego partner pozostaje poza ustawowym porządkiem dziedziczenia. Wspólne życie nie jest w tym przypadku dokumentem spadkowym.

Testament notarialny a zapis windykacyjny: precyzyjne dysponowanie majątkiem

Najprostsze rozwiązanie polega na powołaniu partnera do całości spadku albo do określonego udziału. Taki partner staje się spadkobiercą i przejmuje ogół praw oraz obowiązków majątkowych w granicach wynikających z prawa spadkowego.

Jeżeli jednak intencją jest przekazanie konkretnego składnika majątku, trzeba dobrać właściwe narzędzie. Zapis windykacyjny pozwala postanowić, że z chwilą otwarcia spadku oznaczona osoba nabędzie konkretny przedmiot lub prawo wskazane w Kodeksie cywilnym. Zapis windykacyjny może dotyczyć między innymi nieruchomości, zbywalnego prawa majątkowego, przedsiębiorstwa albo gospodarstwa rolnego, a także ustanowienia użytkowania lub służebności. Jego zakres nie jest dowolny — nie każdy element majątku można skutecznie objąć takim zapisem.

Najważniejsza różnica polega na tym, że zapisobierca windykacyjny nabywa przedmiot zapisu bezpośrednio z chwilą otwarcia spadku, a nie dopiero po wykonaniu obowiązku przez spadkobiercę. Zapis windykacyjny musi być ustanowiony w testamencie notarialnym. Zwykły testament własnoręczny nie wystarczy do jego ustanowienia.

Nie należy jednak traktować zapisu windykacyjnego jako sposobu na całkowite usunięcie problemów spadkowych. Nadal trzeba ustalić, czy wskazany przedmiot rzeczywiście należał do spadkodawcy, czy nie jest obciążony prawami innych osób i czy rozrządzenie nie prowadzi do sporów o zachowek. Znaczenie może mieć również ustrój majątkowy, współwłasność oraz źródło pieniędzy, za które nabyto dany składnik.

Jak opisać przedmiot zapisu?

Opis powinien pozwalać na jednoznaczne ustalenie, co ma zostać przekazane. W przypadku nieruchomości przydatne będą dane z księgi wieczystej, adres i rodzaj prawa przysługującego spadkodawcy. Przy samochodzie znaczenie mają między innymi marka, model, numer rejestracyjny i numer VIN. W przypadku udziałów lub innych praw trzeba wskazać ich rodzaj oraz podmiot, którego dotyczą.

Nie oznacza to, że każdy testament powinien zawierać rozbudowany katalog numerów i danych technicznych. Najlepiej omówić z notariuszem, jakie informacje są potrzebne do identyfikacji konkretnego składnika. Szczególnie istotne jest odróżnienie własności całego przedmiotu od udziału we współwłasności. Można rozporządzać tylko tym prawem, które rzeczywiście przysługuje testatorowi.

Rachunek bankowy wymaga odrębnej ostrożności. Sam numer konta nie jest typowym przedmiotem zapisu windykacyjnego, a testament nie powoduje automatycznego „przepisania” rachunku na partnera. Środki na rachunku wchodzą do masy spadkowej zgodnie z zasadami dotyczącymi własności rachunku i źródła tych środków. W banku mogą istnieć inne instrumenty, takie jak dyspozycja wkładem na wypadek śmierci, ale jej zakres podmiotowy jest ograniczony i nie zawsze obejmuje partnera pozostającego w związku nieformalnym. Przed podjęciem decyzji trzeba sprawdzić regulacje banku oraz przepisy Prawa bankowego.

Inne rozrządzenia w testamencie

W testamencie notarialnym można również ustanowić zwykły zapis. W takim przypadku spadkobierca zostaje obciążony obowiązkiem spełnienia określonego świadczenia na rzecz partnera, na przykład wypłaty oznaczonej kwoty albo przeniesienia określonego prawa. W przeciwieństwie do zapisu windykacyjnego przedmiot nie przechodzi bezpośrednio na zapisobiercę z chwilą śmierci. Partner uzyskuje roszczenie wobec osoby obciążonej zapisem.

Możliwe jest także ustanowienie polecenia. Polecenie nakłada na spadkobiercę albo zapisobiercę obowiązek określonego działania lub zaniechania, ale nie musi prowadzić do przysporzenia majątkowego na rzecz partnera. Może dotyczyć na przykład określonego sposobu opieki nad zwierzęciem albo uporządkowania spraw związanych ze wspólnym miejscem zamieszkania.

Wydziedziczenie jest czymś innym niż samo pominięcie krewnego w testamencie. Może pozbawić prawa do zachowku wyłącznie osobę należącą do kręgu uprawnionych do zachowku, a więc co do zasady zstępnego, małżonka albo rodzica spadkodawcy — i tylko przy spełnieniu ustawowych przesłanek. W testamencie trzeba wskazać przyczynę wydziedziczenia odpowiadającą przyczynom wymienionym w Kodeksie cywilnym. Nie wystarczy napisać, że spadkodawca „nie chce niczego zostawić” danej osobie.

Wuj, kuzyn czy znajomy co do zasady nie mają prawa do zachowku, więc nie ma potrzeby i podstaw, aby ich w tym celu wydziedziczać. Samo pominięcie takiej osoby w testamencie nie wymaga dodatkowego uzasadnienia.

Koszty sporządzenia testamentu u notariusza i rejestr testamentów

Koszt sporządzenia testamentu zależy od jego treści. Maksymalne stawki taksy notarialnej za podstawowe czynności testamentowe wynikają z przepisów o maksymalnych stawkach taksy notarialnej. Inna stawka dotyczy prostego powołania spadkobiercy, inna testamentu zawierającego zapis, polecenie albo wydziedziczenie, a jeszcze inna testamentu z zapisem windykacyjnym.

Orientacyjnie maksymalne stawki za samą czynność mogą przedstawiać się następująco:

| Rodzaj czynności | Maksymalna taksa notarialna |

|:--|:--|

| Testament obejmujący powołanie spadkobiercy | 50 zł |

| Testament zawierający zwykły zapis, polecenie lub wydziedziczenie | 150 zł |

| Testament zawierający zapis windykacyjny | 200 zł |

Podane kwoty są stawkami maksymalnymi za czynność, a nie gwarantowaną ceną każdej wizyty. Do taksy może zostać doliczony podatek VAT, a także opłata za wypisy aktu notarialnego. Jeżeli testament wymaga dodatkowych czynności lub obejmuje bardziej rozbudowaną treść, całkowity rachunek może być inny. Przed podpisaniem dokumentu warto poprosić kancelarię o podanie przewidywanego kosztu brutto.

Notarialny Rejestr Testamentów

Notarialny Rejestr Testamentów nie przechowuje treści testamentu. Zawiera informację o tym, że testament został sporządzony i w której kancelarii można znaleźć jego wypis. Dzięki temu po śmierci testatora łatwiej ustalić, czy pozostawił testament, nawet jeśli rodzina albo partner nie wiedzą, u którego notariusza dokument został sporządzony.

Wpis do rejestru jest dobrowolny. Nie decyduje o ważności testamentu i nie jest warunkiem jego skuteczności. Testament notarialny działa niezależnie od tego, czy został zgłoszony do rejestru. Opłata za wpis nie powinna być przedstawiana jako stały, ustawowo ustalony koszt. Jej wysokość oraz sposób rozliczenia trzeba potwierdzić w konkretnej kancelarii.

Dobrą praktyką jest przekazanie partnerowi informacji, że testament istnieje, bez konieczności ujawniania całej jego treści. Można również ustalić, gdzie przechowywany jest wypis. Rejestr zmniejsza ryzyko przeoczenia dokumentu, ale nie zastępuje organizacji podstawowych informacji o majątku.

Podatek od spadków i darowizn w związku nieformalnym

Podatkowe skutki dziedziczenia mogą być dla partnera znacznie mniej korzystne niż dla małżonka albo dziecka. Osoba pozostająca w nieformalnym związku, która nabywa majątek po partnerze, co do zasady jest zaliczana do III grupy podatkowej. Sam fakt prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego nie daje automatycznie zwolnienia przewidzianego dla najbliższej rodziny.

Podatek od spadków i darowizn jest obliczany od wartości nabytego majątku po uwzględnieniu ustawowych zasad, w tym kwoty wolnej oraz długów i ciężarów, które mogą mieć znaczenie dla podstawy opodatkowania. Stawka zależy od grupy podatkowej i wysokości podstawy. Progi oraz kwoty wolne mogą się zmieniać, dlatego nie warto wpisywać do planu spadkowego tabeli znalezionej w starszym artykule bez sprawdzenia jej aktualności.

Podatek może dotyczyć zarówno dziedziczenia na podstawie powołania do spadku, jak i niektórych zapisów. W przypadku nieruchomości albo większych oszczędności różnica między sytuacją małżonka a partnera z III grupy może być znacząca. Warto policzyć ją przed wyborem rozwiązania, zwłaszcza gdy partner będzie musiał zapłacić podatek, aby zachować mieszkanie lub wykonać roszczenia innych osób.

Obowiązki formalne spoczywają przede wszystkim na osobie, która nabyła spadek. Trzeba pilnować terminów zgłoszenia nabycia i złożenia właściwego zeznania podatkowego. Ich wybór zależy między innymi od sposobu nabycia majątku, dokumentów potwierdzających nabycie i tego, czy nabycie zostało potwierdzone aktem poświadczenia dziedziczenia albo postanowieniem sądu.

Ulga mieszkaniowa może w pewnych sytuacjach ograniczyć podatek, ale nie wynika z samego pozostawania w związku. Jej zastosowanie zależy od spełnienia ustawowych warunków dotyczących między innymi lokalu, zamieszkania i dalszego posiadania nieruchomości. Przy majątku o większej wartości rozsądne jest uzyskanie indywidualnej porady notariusza, doradcy podatkowego albo prawnika zajmującego się prawem spadkowym.

Zachowek a ochrona praw najbliższych krewnych spadkodawcy

Testament pozwala powołać partnera do spadku, ale nie zawsze eliminuje roszczenia najbliższych krewnych. Zachowek chroni zstępnych, małżonka i rodziców spadkodawcy, jeżeli w konkretnej sytuacji dziedziczyliby z ustawy. Nie każdy krewny jest więc uprawniony do zachowku.

Jeżeli partner zostanie powołany jako jedyny spadkobierca, uprawnione osoby mogą w określonych warunkach żądać od niego zapłaty zachowku. Jest to roszczenie pieniężne, a nie automatyczny udział w konkretnym mieszkaniu czy samochodzie. Partner może zatem stać się właścicielem odziedziczonego składnika, ale jednocześnie zostać pozwany o zapłatę określonej sumy.

Wysokość zachowku co do zasady wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletnim zstępnym albo osobą trwale niezdolną do pracy, zachowek wynosi co do zasady dwie trzecie tego udziału. Małoletniość lub trwała niezdolność do pracy nie odbiera prawa do zachowku — przeciwnie, może zwiększyć jego wysokość.

Przykładowo, dorosłe i zdolne do pracy dziecko pominięte w testamencie może mieć roszczenie odpowiadające połowie wartości udziału, który otrzymałoby przy dziedziczeniu ustawowym. W przypadku małoletniego dziecka albo dziecka trwale niezdolnego do pracy stosuje się wyższy ułamek. Konkretne obliczenie wymaga jednak ustalenia, kto jeszcze żył w chwili śmierci, jaki byłby ustawowy udział dziecka, jakie darowizny zostały dokonane wcześniej oraz jaki majątek i długi obejmuje spadek.

Powołanie partnera do spadku nie oznacza, że testament unieważnia prawa wszystkich krewnych. Plan powinien uwzględniać nie tylko to, kto ma dostać mieszkanie, lecz także to, z jakich pieniędzy można będzie zaspokoić ewentualny zachowek.

Wydziedziczenie nie jest prostym sposobem na pominięcie dziecka

Wydziedziczenie musi mieć podstawę wskazaną w ustawie. Chodzi między innymi o uporczywe postępowanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, umyślne przestępstwo przeciwko spadkodawcy lub jego najbliższym albo uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. Przyczyna powinna zostać opisana w testamencie w sposób pozwalający ją zidentyfikować.

Samo powołanie partnera jako jedynego spadkobiercy nie jest wydziedziczeniem. Jeżeli dziecko nie zostało skutecznie wydziedziczone, może zachować prawo do zachowku, nawet jeśli nie otrzyma żadnego konkretnego składnika majątku. Z kolei nieważne albo nieskuteczne wydziedziczenie może stać się przedmiotem sporu sądowego.

W niektórych sytuacjach roszczenie o zachowek może przysługiwać także zstępnym osoby, która nie dożyła otwarcia spadku albo została skutecznie wydziedziczona. Dlatego przy skomplikowanej sytuacji rodzinnej nie wystarczy ogólna formuła „pomijam dziecko”. Treść testamentu powinna być omówiona z notariuszem, a przy dużym majątku również z prawnikiem.

Jak zaplanować zabezpieczenie majątkowe partnera bez ślubu?

Sporządzenie testamentu jest punktem wyjścia, ale nie zawsze rozwiązuje wszystkie problemy. Wspólny majątek warto przeanalizować osobno, składnik po składniku.

1. Ustal, co rzeczywiście należy do każdego z partnerów. Wspólne korzystanie z mieszkania nie oznacza współwłasności. Rachunki opłacane po połowie nie przesądzają jeszcze o prawie własności. Warto zebrać umowy, akty notarialne, dokumenty zakupu i informacje o kredytach.

2. Zdecyduj, czy partner ma być spadkobiercą, zapisobiercą, czy obiema osobami w różnych zakresach. Powołanie do spadku obejmuje udział w całym majątku i wiąże się także z odpowiedzialnością za długi spadkowe w granicach przewidzianych prawem. Zapis windykacyjny służy do przekazania konkretnego przedmiotu, ale nie zastępuje powołania do spadku w każdej sytuacji.

3. Sprawdź, czy wybrany składnik może być przedmiotem zapisu windykacyjnego. Dotyczy to zwłaszcza nieruchomości, udziałów, przedsiębiorstwa i praw majątkowych. Rachunek bankowy nie powinien być opisywany jak zwykły przedmiot zapisu bez analizy właściwego instrumentu prawnego.

4. Policz możliwe roszczenia o zachowek. Warto uwzględnić dzieci, rodziców i małżonka, jeżeli występują w rodzinie spadkodawcy. Sama emocjonalna ocena relacji nie przesądza o tym, czy dana osoba jest uprawniona ani czy wydziedziczenie będzie skuteczne.

5. Sprawdź konsekwencje podatkowe. Partner z III grupy podatkowej może mieć obowiązek zapłaty podatku, którego nie poniosłaby osoba należąca do najbliższej rodziny. Warto rozważyć, czy partner będzie miał środki na podatek i ewentualny zachowek.

6. Zadbaj o dostęp do informacji o testamencie i majątku. Wpis do Notarialnego Rejestru Testamentów jest dobrowolny, ale może ułatwić odnalezienie dokumentu. Osobno warto uporządkować informacje o nieruchomościach, polisach, rachunkach, kredytach i zobowiązaniach.

7. Przeglądaj testament po ważnych zmianach życiowych. Zakup mieszkania, sprzedaż firmy, narodziny dziecka, śmierć rodzica albo zmiana relacji z rodziną mogą sprawić, że dawny dokument nie odpowiada już rzeczywistej sytuacji.

Nie istnieje jeden dokument, który zabezpiecza każdą parę w identyczny sposób. Testament może ustanowić partnera spadkobiercą, zapis windykacyjny może przekazać określoną nieruchomość, a inne instrumenty — na przykład ubezpieczenie na życie z prawidłowo wskazaną osobą uposażoną — mogą zapewnić środki na bieżące wydatki lub zapłatę zachowku. Każde z tych rozwiązań ma jednak własne ograniczenia.

Najważniejsze jest, aby nie mylić różnych celów. Inaczej planuje się prawo do mieszkania, inaczej środki na rachunku bankowym, inaczej spłatę kredytu, a jeszcze inaczej zabezpieczenie partnera przed roszczeniem o zachowek. Notariusz może sporządzić ważny dokument, ale przed wizytą trzeba wiedzieć, jaki skutek ma on wywołać.

Testament notarialny dla partnera tej samej płci nie usuwa luki wynikającej z braku ustawowego dziedziczenia, ale pozwala świadomie ustalić, kto ma przejąć majątek po śmierci. Dobrze sporządzony dokument nie powinien obiecywać więcej, niż może zapewnić. Powinien za to jasno wskazywać partnera, prawidłowo opisywać rozrządzenia i uwzględniać podatki, długi oraz zachowek. Dzięki temu decyzja o zabezpieczeniu majątkowym nie zostaje odłożona do momentu, w którym wybór dokumentów i negocjowanie z rodziną są już niemożliwe.