Azyl w Polsce z powodu orientacji: procedura krok po kroku

Trzeba wykazać, że powrót do państwa pochodzenia wiązałby się z realnym ryzykiem prześladowania albo poważnej krzywdy.

Punktem wyjścia jest art. 13 ust. 2 ustawy z 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis wskazuje, że określona grupa społeczna może obejmować osoby o wspólnej orientacji seksualnej. To otwiera drogę do ochrony międzynarodowej, ale nie zastępuje indywidualnej oceny sprawy.

W polskim języku potocznym często mówi się o azylu dla osób LGBT w Polsce. Prawnie najczęściej chodzi jednak o postępowanie o udzielenie ochrony międzynarodowej. W jego ramach cudzoziemiec może otrzymać status uchodźcy albo ochronę uzupełniającą. Wniosek składa się za pośrednictwem Straży Granicznej, a decyzję wydaje Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców.

Status uchodźcy a ochrona uzupełniająca

Najpierw rozdziel dwa pojęcia. Mają podobny cel, ale opierają się na innych przesłankach.

Status uchodźcy jest związany z prześladowaniem z określonego powodu. Ustawa wymienia między innymi rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne oraz przynależność do określonej grupy społecznej. Orientacja seksualna może uzasadniać zakwalifikowanie wnioskodawcy do takiej grupy.

Prześladowanie nie musi oznaczać wyłącznie przemocy fizycznej. Może obejmować także:

• powtarzające się groźby, szantaż albo wymuszenia;
• przemoc ze strony członków rodziny lub lokalnej społeczności, jeżeli państwo nie zapewnia realnej ochrony;
• zatrzymania, skazania lub inne represje za orientację seksualną;
• przymusowe małżeństwo albo przemoc seksualną;
• systemową dyskryminację połączoną z brakiem skutecznej ochrony państwowej;
• karanie za relacje jednopłciowe lub za publiczne wyrażanie tożsamości i orientacji;
• działania władz, które prowadzą do trwałego pozbawienia podstawowych praw.

Nie każda trudna sytuacja w kraju pochodzenia spełnia próg prześladowania. Sama homofobiczna atmosfera, pojedyncza obraźliwa wypowiedź albo ogólne przekonanie, że życie w Polsce będzie bezpieczniejsze, zwykle nie wystarczą. Organ analizuje intensywność zagrożenia, jego powtarzalność, źródło oraz możliwość uzyskania ochrony w kraju pochodzenia.

Ochrona uzupełniająca działa inaczej. Może zostać udzielona, gdy osoba nie spełnia warunków uznania za uchodźcę, ale powrót naraziłby ją na rzeczywiste ryzyko doznania poważnej krzywdy. W sprawach osób LGBT+ znaczenie może mieć między innymi ryzyko tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania, a także poważnej przemocy, przed którą państwo nie chroni skutecznie.

Orientacja seksualna jest prawnie istotną przesłanką, ale nie działa jak automatyczny bilet do ochrony. Decyduje konkretne ryzyko po powrocie i materiał zebrany w sprawie.

Nie myl ochrony międzynarodowej z azylem

Konstytucyjne pojęcie azylu oraz procedura ochrony międzynarodowej nie są tym samym. Wniosek o status uchodźcy albo ochronę uzupełniającą składa się w postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony.

W praktyce, gdy ktoś mówi, że chce złożyć w Polsce azyl z powodu orientacji, powinien precyzyjnie opisać funkcjonariuszowi Straży Granicznej, że chce ubiegać się o ochronę międzynarodową. Nie ograniczaj się do ogólnego stwierdzenia, że boisz się powrotu. Powiedz, z czego wynika zagrożenie, kto je powoduje i dlaczego nie możesz uzyskać ochrony w swoim kraju.

Gdzie i jak złożyć wniosek

Wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej składa się osobiście za pośrednictwem jednostki Straży Granicznej. Straż Graniczna przyjmuje dokumenty, pobiera odciski palców i przekazuje sprawę Szefowi Urzędu do Spraw Cudzoziemców.

Procedura zaczyna się od osobistego zgłoszenia. Nie można skutecznie przeprowadzić jej wyłącznie przez pełnomocnika ani wysłać samego formularza bez stawiennictwa. Jeżeli cudzoziemiec nie zna języka polskiego, powinien zgłosić potrzebę skorzystania z tłumacza. Prawidłowe zrozumienie pytań i własnych oświadczeń ma w takich sprawach podstawowe znaczenie.

Postępuj według następującej kolejności:

1. Zgłoś zamiar ubiegania się o ochronę międzynarodową. Powiedz jasno, że obawiasz się powrotu do kraju pochodzenia z powodu orientacji seksualnej lub zagrożeń związanych z jej ujawnieniem.

2. Przygotuj podstawowe dane. Podaj swoje dane osobowe, obywatelstwo, informacje o rodzinie, dokumentach podróży i trasie przyjazdu. Jeżeli nie masz paszportu albo innych dokumentów, wyjaśnij dlaczego.

3. Opisz źródło zagrożenia. Wskaż, czy prześladowały cię władze, policja, członkowie rodziny, sąsiedzi, grupy religijne, organizacje społeczne albo inne osoby. Wyjaśnij, co dokładnie się wydarzyło.

4. Wyjaśnij brak ochrony w kraju pochodzenia. Sama prywatna przemoc może mieć znaczenie, jeżeli organy państwa nie chcą albo nie potrafią cię chronić. Opisz zgłoszenia na policję, odmowy przyjęcia zawiadomienia, lekceważenie sprawy lub dalsze represje.

5. Złóż odciski palców i przejdź czynności formalne. Straż Graniczna sporządzi dokumentację potrzebną do przekazania sprawy do Urzędu do Spraw Cudzoziemców.

6. Zachowaj kopie dokumentów i oświadczeń. Po złożeniu wniosku przechowuj każdą kartę, wezwanie i potwierdzenie. Zapisuj daty kontaktów z urzędem oraz informacje o zmianie adresu.

Wniosek powinien obejmować także osoby, które spełniają warunki do objęcia ich postępowaniem razem z głównym wnioskodawcą. Nie zakładaj jednak, że każdy członek rodziny zostanie oceniony w identyczny sposób. W sprawie małoletnich, partnera lub partnerki oraz osób pozostających na utrzymaniu potrzebna jest indywidualna analiza.

Co przygotować przed zgłoszeniem

Nie istnieje jeden dokument, który samodzielnie potwierdza prześladowanie LGBT+. Największą wartość ma spójny opis wydarzeń oraz dokumenty, które potwierdzają jego poszczególne elementy.

Zbierz, jeżeli są dostępne:

• dokument tożsamości i dokumenty podróży;
• wezwania, decyzje, wyroki lub inne pisma od organów państwa;
• dokumentację medyczną dotyczącą obrażeń albo leczenia;
• zawiadomienia na policję i odpowiedzi organów;
• wiadomości, e-maile, nagrania lub zrzuty ekranu zawierające groźby;
• informacje o zatrzymaniach, przesłuchaniach albo przemocy;
• dokumenty potwierdzające działalność w organizacji LGBT+;
• dowody udziału w wydarzeniach, grupach lub inicjatywach, jeżeli ich ujawnienie nie stwarza dodatkowego zagrożenia;
• dane osób, które mogą potwierdzić konkretne zdarzenia;
• informacje o sytuacji osób LGBT+ w kraju pochodzenia.

Nie pozyskuj dowodów w sposób, który może narazić ciebie lub inne osoby. Nie publikuj dodatkowych zdjęć ani informacji w internecie tylko po to, aby stworzyć materiał do postępowania. Organ nie powinien wymagać od ciebie publicznego ujawniania orientacji seksualnej ani zachowań naruszających godność.

Jeżeli dokument jest w innym języku, poinformuj pełnomocnika albo urząd o jego treści. Tłumaczenie powinno być wykonane w sposób pozwalający organowi zrozumieć dokument. Nie wyrzucaj oryginału po uzyskaniu kopii.

Jak opisać prześladowanie, żeby organ mógł je ocenić

W procedurze uchodźczej orientacja seksualna nie jest oceniana na podstawie jednego zdania. Organ analizuje całokształt wyjaśnień. Dlatego opis powinien być konkretny, chronologiczny i wolny od dopowiedzeń.

Zamiast pisać wyłącznie, że w kraju pochodzenia osoby LGBT+ są prześladowane, opisz własną sytuację:

• kiedy zaczęły się problemy;
• kto wiedział o twojej orientacji;
• jakie działania podjęto przeciwko tobie;
• czy groźby były jednorazowe, czy powtarzały się;
• czy doszło do przemocy fizycznej, seksualnej albo psychicznej;
• czy straciłeś pracę, mieszkanie, możliwość nauki lub kontakt z rodziną;
• czy próbowałeś uzyskać ochronę;
• jaka była reakcja policji, sądu lub innych instytucji;
• dlaczego przeprowadzka do innej części kraju nie rozwiązałaby problemu;
• co prawdopodobnie stałoby się po powrocie.

Pamiętaj o różnicy między wydarzeniem, własnym przypuszczeniem i informacją zasłyszaną. Jeżeli nie pamiętasz dokładnej daty, powiedz o tym. Możesz wskazać miesiąc, porę roku albo wydarzenie, z którym łączy się dana sytuacja. Nie zgaduj. Niespójność wynikająca z próby dopasowania szczegółów do oczekiwań urzędu może osłabić wiarygodność.

Nie ukrywaj istotnych faktów dotyczących drogi do Polski, wcześniejszych wniosków, pobytu w innych państwach ani dokumentów. Jeżeli podałeś wcześniej inną wersję wydarzeń, wyjaśnij przyczynę. Może nią być strach, brak tłumacza, presja rodziny, trauma, niewłaściwe zrozumienie pytania albo obawa przed ujawnieniem orientacji.

Czy trzeba udowodnić orientację seksualną

Nie ma legalnego testu orientacji seksualnej. Organ nie może wymagać badań medycznych, testów psychologicznych, w tym testów projekcyjnych, ani dowodów naruszających godność i prywatność wnioskodawcy. Takie metody nie mogą służyć do weryfikacji deklarowanej orientacji seksualnej.

To nie oznacza, że każde oświadczenie zostanie przyjęte bez analizy. Urząd może zadawać pytania o doświadczenia, relacje, sposób funkcjonowania w kraju pochodzenia i powody obawy przed powrotem. Pytania powinny służyć ocenie wiarygodności oraz ryzyka. Nie musisz dostarczać intymnych zdjęć, nagrań seksualnych ani szczegółowych opisów życia seksualnego.

Nie twórz dowodów na siłę. Nie zawieraj fikcyjnej relacji, nie publikuj materiałów intymnych i nie proś innych osób o składanie nieprawdziwych zeznań. Takie działania mogą zaszkodzić postępowaniu i naruszać prawa osób, których dotyczą.

W razie pytań, których nie rozumiesz, poproś o powtórzenie albo wyjaśnienie. Jeżeli tłumaczenie jest nieprawidłowe, zgłoś to od razu. Nie podpisuj protokołu, którego nie rozumiesz. Po przesłuchaniu przeczytaj protokół albo poproś o jego odczytanie w języku, który znasz.

Nie musisz udowadniać swojej orientacji intymnym materiałem. Musisz natomiast rzetelnie wyjaśnić, dlaczego powrót do kraju pochodzenia jest dla ciebie niebezpieczny.

Przesłuchanie i ocena wiarygodności

Rozmowa z urzędem może obejmować pytania o rodzinę, szkołę, pracę, relacje, moment uświadomienia sobie orientacji, reakcje otoczenia i konkretne zdarzenia. Nie ma jednego właściwego sposobu przeżywania własnej orientacji. Nie każda osoba LGBT+ używa tych samych określeń, uczestniczy w aktywizmie albo ujawnia się rodzinie.

Urząd powinien oceniać twoją osobistą sytuację, a nie zgodność z uproszczonym obrazem osoby homoseksualnej, biseksualnej lub transpłciowej. W praktyce przygotuj się jednak na konieczność wyjaśnienia sprzeczności. Dotyczy to zwłaszcza:

• różnic między informacjami podanymi przy wjeździe a późniejszym wnioskiem;
• innych dat tych samych zdarzeń;
• pominięcia ważnego prześladowania w pierwszej rozmowie;
• braku dokumentów, które według wcześniejszych wyjaśnień powinny istnieć;
• informacji o małżeństwie, dzieciach lub wcześniejszych związkach;
• pobytu w państwie trzecim przed przyjazdem do Polski.

Każdą sprzeczność wyjaśniaj rzeczowo. Nie próbuj odgadywać, jakiej odpowiedzi oczekuje przesłuchujący. Opowiadaj o faktach w takiej kolejności, w jakiej je pamiętasz. Jeżeli trauma, stres albo problemy zdrowotne utrudniają składanie zeznań, poinformuj o tym urząd. Możesz także przedstawić dokumentację potwierdzającą te okoliczności.

Jeżeli korzystasz z pomocy prawnika lub organizacji pozarządowej, skonsultuj przed przesłuchaniem chronologię wydarzeń. Nie chodzi o nauczenie się gotowej historii. Chodzi o uporządkowanie faktów i wskazanie miejsc, w których potrzebujesz dodatkowego wyjaśnienia.

Ile trwa postępowanie

Standardowy termin wydania decyzji przez Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców wynosi 6 miesięcy od dnia złożenia wniosku. W szczególnych przypadkach postępowanie może zostać przedłużone. Maksymalny przedłużony czas wskazywany dla tego postępowania wynosi 15 miesięcy.

W trybie przyspieszonym wniosek może być rozpatrzony w terminie do 30 dni. Nie oznacza to, że każda sprawa osoby LGBT+ będzie prowadzona w tym trybie. Szybkość postępowania zależy od podstawy prawnej zastosowanego trybu oraz okoliczności konkretnej sprawy.

W czasie postępowania odbieraj korespondencję i reaguj na wezwania. Zmianę adresu zgłoś zgodnie z wymaganiami urzędu. Brak kontaktu może opóźnić sprawę albo doprowadzić do problemów z doręczeniem decyzji.

Jeżeli urząd prosi o dodatkowe dokumenty lub wyjaśnienia, odpowiedz w wyznaczonym terminie. Jeżeli nie możesz go dotrzymać, złóż wniosek o przedłużenie przed upływem terminu i wyjaśnij przyczynę. Zachowaj dowód wysłania pisma.

Co zrobić po decyzji

Decyzja może przyznać status uchodźcy, ochronę uzupełniającą albo odmówić udzielenia ochrony. Samo złożenie wniosku nie oznacza, że ochrona zostanie przyznana. Orientacja seksualna jest jedną z okoliczności ocenianych w sprawie, ale organ bada także indywidualne zagrożenie i możliwość ochrony w państwie pochodzenia.

Po otrzymaniu decyzji przeczytaj jej uzasadnienie. Sprawdź, czy urząd:

• prawidłowo opisał twoją orientację i sytuację osobistą;
• uwzględnił wszystkie zgłoszone zdarzenia;
• odniósł się do dokumentów;
• wyjaśnił, dlaczego uznał określone informacje za wiarygodne albo niewiarygodne;
• ocenił możliwość ochrony przez władze kraju pochodzenia;
• zbadał ryzyko poważnej krzywdy po powrocie.

Jeżeli decyzja jest odmowna, nie odkładaj jej na później. Termin i sposób odwołania wynikają z pouczenia dołączonego do decyzji. Skonsultuj dokument z prawnikiem lub organizacją udzielającą pomocy osobom uchodźczym. Do oceny potrzebna jest cała decyzja wraz z uzasadnieniem, nie tylko pierwsza strona.

Jeżeli otrzymasz ochronę, sprawdź dalsze formalności dotyczące dokumentów pobytowych, pracy, świadczeń i kontaktu z właściwymi instytucjami. Przyznanie statusu uchodźcy albo ochrony uzupełniającej nie kończy wszystkich procedur administracyjnych.

Droga do pobytu stałego

Po uzyskaniu statusu uchodźcy albo ochrony uzupełniającej pojawia się możliwość dalszej stabilizacji pobytu. Po upływie 5 lat nieprzerwanego pobytu w Polsce od momentu nadania statusu uchodźcy lub ochrony uzupełniającej cudzoziemiec może złożyć wniosek o zezwolenie na pobyt stały.

To uprawnienie wymaga pilnowania ciągłości pobytu i dokumentów. Nie traktuj pięcioletniego okresu jako daty, którą można sprawdzić dopiero przed złożeniem wniosku. Od początku przechowuj decyzję o udzieleniu ochrony, dokumenty pobytowe oraz potwierdzenia dotyczące pobytu w Polsce.

Wniosek o pobyt stały to odrębne postępowanie. Przygotuj go na podstawie aktualnych wymogów właściwego urzędu wojewódzkiego. Zwróć uwagę na terminy ważności dokumentów i sposób potwierdzania tożsamości. Jeżeli w międzyczasie zmieniały się twoje dane, sytuacja rodzinna albo dokumenty podróży, wyjaśnij to w postępowaniu.

Najczęstsze pułapki w sprawach osób LGBT+

Używanie wyłącznie ogólnych informacji o kraju

Raporty dotyczące sytuacji LGBT+ w kraju pochodzenia są przydatne, ale nie zastępują osobistego opisu zagrożenia. Urząd musi ocenić, co stanie się z tobą, a nie tylko jaka jest sytuacja całej społeczności.

Ukrywanie wcześniejszych informacji

Jeżeli wcześniej podałeś inną przyczynę wyjazdu, nie pomijaj tego. Wyjaśnij, dlaczego orientacja seksualna nie została ujawniona od razu. Strach, brak zaufania do organów, presja rodziny albo problemy z tłumaczeniem mogą mieć znaczenie, ale muszą zostać opisane.

Dostarczanie intymnych materiałów

Zdjęcia seksualne, nagrania i szczegółowe dowody życia intymnego nie są właściwym sposobem wykazywania orientacji. Nie wysyłaj ich do urzędu ani osobom, które obiecują dzięki nim uzyskanie ochrony.

Zmienianie historii po konsultacji z innymi osobami

Porady znajomych mogą pomóc zrozumieć procedurę, ale nie powinny prowadzić do tworzenia wspólnej wersji wydarzeń. Każda sprawa jest osobna. Opisuj własne doświadczenia.

Brak reakcji na korespondencję

Nieodebranie pisma nie zawsze zatrzymuje bieg sprawy. Aktualizuj adres i sprawdzaj korespondencję. Jeżeli przebywasz w ośrodku albo zmieniasz miejsce pobytu, poinformuj właściwe instytucje.

Dokumenty i terminy, których nie wolno zgubić

Na początku sprawy przygotuj jedną uporządkowaną teczkę. Nie musi zawierać wyłącznie dokumentów urzędowych. Powinna pozwolić szybko odtworzyć przebieg postępowania.

Zachowaj:

• kopię wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej;
• potwierdzenie złożenia wniosku;
• dokumenty otrzymane od Straży Granicznej;
• wezwania na przesłuchania i inne czynności;
• protokoły rozmów oraz zgłoszone do nich poprawki;
• dokumenty przekazane do urzędu;
• potwierdzenia nadania pism;
• decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców wraz z uzasadnieniem;
• informacje o terminie i sposobie odwołania;
• dokumenty potwierdzające przyznanie ochrony;
• dokumenty dotyczące pobytu w Polsce.

Najważniejsze terminy przedstawiają się następująco:

• 30 dni — możliwy termin rozpatrzenia sprawy w trybie przyspieszonym;
• 6 miesięcy — standardowy termin wydania decyzji przez Szefa UdSC;
• 15 miesięcy — możliwy przedłużony czas rozpatrywania w szczególnych przypadkach;
• 5 lat nieprzerwanego pobytu — okres, po którym osoba z przyznanym statusem uchodźcy albo ochroną uzupełniającą może ubiegać się o pobyt stały.

Jeżeli obawiasz się prześladowania z powodu orientacji seksualnej, zacznij od prawidłowego nazwania procedury. Złóż osobiście wniosek o ochronę międzynarodową za pośrednictwem Straży Granicznej. Opisz konkretne zdarzenia. Zbierz dokumenty, ale nie twórz dowodów naruszających prywatność. Reaguj na każde pismo i pilnuj terminów.

Status uchodźcy ze względu na orientację seksualną w Polsce jest możliwy, lecz wymaga indywidualnej oceny ryzyka. Najsilniejsza sprawa to nie ta, która zawiera najwięcej materiałów, ale ta, w której chronologia, wyjaśnienia i dokumenty tworzą spójny obraz zagrożenia po powrocie.