Bezpieczeństwo na marszu równości: jak zadbać o ludzi?

Dobra ochrona uczestników marszu równości zaczyna się dużo wcześniej niż przy pierwszej fladze: od rozmowy organizatorów z policją, wyznaczenia osób porządkowych, jasnej trasy i prostego planu na moment, w którym coś pójdzie nie tak.

Marsz może być świętem, protestem, spotkaniem ludzi, którzy przez resztę roku nie zawsze mają obok siebie swoją społeczność. Wszystko to jest prawdą. Ale tłum pozostaje tłumem: głośnym, ruchomym, czasem chaotycznym. A legalne zgromadzenie nadal może stać się celem prowokacji, agresji lub zwykłego bałaganu organizacyjnego. Właśnie dlatego organizacja marszu równości i bezpieczeństwo osób w nim uczestniczących nie mogą opierać się na zdaniu: „jakoś to będzie”.

Współpraca z policją i rola Tęczowego Patrolu podczas zgromadzeń

Organizatorzy legalnego zgromadzenia mają obowiązek zadbać o jego przebieg. To oznacza zgłoszenie wydarzenia, przygotowanie trasy, ustalenie zasad porządkowych oraz kontakt ze służbami odpowiedzialnymi za zabezpieczenie. Policja nie jest dekoracją stojącą na skrzyżowaniu. Ma chronić możliwość pokojowego korzystania z wolności zgromadzeń — również wtedy, gdy komuś ta wolność bardzo przeszkadza.

Dobrze przygotowane zabezpieczenie nie polega na otaczaniu marszu kordonem dla samego widoku. Chodzi o konkret: rozdzielenie tras marszu i kontrmanifestacji, zachowanie przejezdności tam, gdzie to konieczne, możliwość szybkiego wezwania pomocy medycznej, reagowanie na próbę wtargnięcia w kolumnę albo rzucanie przedmiotami. Im wcześniej organizatorzy i policja ustalą zasady komunikacji, tym mniej miejsca zostaje na nerwową improwizację w środku wydarzenia.

W wielu miastach ważną rolę odgrywa Tęczowy Patrol lub podobna grupa osób porządkowych. Są to wolontariusze i wolontariuszki działający po stronie organizatorów: znają trasę, wiedzą, gdzie jest punkt medyczny, mają kontakt z koordynacją i potrafią przekazać informację dalej. Nie zastępują policji ani ratowników. Robią coś innego, równie potrzebnego: są najbliżej ludzi.

Osoba porządkowa może pomóc, kiedy ktoś zasłabł, zgubił znajomych, czuje się osaczony, zauważył agresję albo nie wie, którędy bezpiecznie opuścić trasę. Może też poprosić o odsunięcie się od krawędzi kolumny, uspokojenie sytuacji czy opuszczenie wydarzenia przez osobę łamiącą regulamin. Warto takich poleceń nie traktować jak ataku na własną swobodę. W tłumie kilka kroków w bok czasem decyduje o tym, czy powstanie zator, czy ktoś zostanie przewrócony, czy prowokator dostanie przestrzeń do działania.

Bezpieczeństwo tłumu zaczyna się od osoby, która wie, gdzie przekazać sygnał, zamiast próbować samotnie rozwiązać wszystko naraz.

Przed rozpoczęciem marszu dobrze jest zrobić rzecz banalną, ale bardzo praktyczną: zlokalizować osoby porządkowe po identyfikatorach, kamizelkach albo oznaczeniach. Nie trzeba zapamiętywać twarzy całego patrolu. Wystarczy wiedzieć, jak ich znaleźć i że można do nich podejść bez tłumaczenia się z własnego lęku.

Obecność policji: co wolno oczekiwać, a czego nie warto robić samemu

Ochrona zgromadzeń LGBT+ nie polega na tym, że uczestnicy mają udowadniać, iż zasługują na ochronę. To obowiązek państwa wobec legalnego zgromadzenia. Jeśli dochodzi do przemocy, gróźb, niszczenia mienia albo prób zakłócenia marszu, należy przekazać informację patrolowi, organizatorom lub funkcjonariuszom.

Najgorszy odruch to samodzielne „wyjaśnianie” sprawy z agresywną grupą. Kontrmanifestant, który szuka awantury, nie potrzebuje dobrej riposty — potrzebuje pretekstu i publiczności. Nie dawajmy mu ani jednego, ani drugiego. Odsunięcie się, zgłoszenie sytuacji i pozostanie z innymi osobami to nie tchórzostwo. To rozsądek, który zostawia energię na to, po co przyszło się na marsz.

Jeśli policja podejmuje czynności wobec ciebie, zachowaj możliwie spokojny ton. Przy legitymowaniu trzeba podać dane pozwalające ustalić tożsamość. Masz natomiast prawo wiedzieć, kto wykonuje czynność i z jakiego powodu. W razie niejasności warto zapytać o podstawę interwencji, zapamiętać numer służbowy funkcjonariusza lub funkcjonariuszki, godzinę i miejsce zdarzenia. Nie chodzi o teatralny spór na ulicy. Chodzi o zachowanie informacji, które mogą później mieć znaczenie.

Ochrona osobista uczestników: ekwipunek i reakcja na gaz łzawiący

Marsz równości bywa kolorowy, głośny i ciepły emocjonalnie, ale ciało nie przestaje reagować na tłok, upał, hałas czy stres. Warto przyjść przygotowaną lub przygotowanym tak, by nie zamienić drobnego problemu w kryzys.

Nie potrzeba taktycznego plecaka ani sprzętu, który budzi niepotrzebne zainteresowanie. Przydaje się mały, lekki zestaw rzeczy naprawdę użytecznych:

• naładowany telefon z zapisanym numerem do bliskiej osoby oraz kontaktami podanymi przez organizatorów;
• woda do picia, szczególnie podczas długiego marszu i wysokiej temperatury;
• leki przyjmowane stale, najlepiej w łatwo dostępnym miejscu, a nie na dnie torby;
• mała porcja soli fizjologicznej do przemycia oczu w razie podrażnienia;
• okulary zamiast soczewek kontaktowych, jeśli istnieje ryzyko użycia środków drażniących;
• wygodne, stabilne buty, w których można przejść trasę i szybko zmienić miejsce;
• lekka warstwa odzieży na powrót, neutralna i dopasowana do pogody.

Soczewki kontaktowe przy kontakcie z gazem łzawiącym mogą zatrzymywać drażniącą substancję przy oku i znacząco pogłębiać ból. Jeśli masz wybór, na marsz wybierz okulary. Nie jest to przesada ani modowa kapitulacja. To zwykła ochrona wzroku.

Maseczka lub chusta może ograniczyć wdychanie kurzu, dymu czy pyłu, ale nie należy traktować jej jak pewnej ochrony przed gazem łzawiącym. Najważniejsza reakcja po kontakcie ze środkiem drażniącym jest mniej spektakularna niż internetowe porady: odejść w kierunku świeżego powietrza, nie trzeć oczu, zdjąć soczewki, przemywać oczy solą fizjologiczną albo czystą wodą i poprosić o pomoc medyczną, jeśli ból, duszność czy zaburzenia widzenia nie ustępują.

Nie polewaj oczu przypadkowymi płynami, nie stosuj tłustych kremów i nie próbuj „neutralizować” gazu domowymi miksturami. W chaosie łatwo zrobić sobie dodatkową krzywdę. Jeśli substancja osiadła na ubraniu, najlepiej zdjąć zanieczyszczoną warstwę, nie dotykając twarzy, a potem umyć skórę wodą z łagodnym środkiem myjącym.

W sytuacji podrażnienia najpierw odzyskaj oddech i przestrzeń. Dopiero potem myśl o telefonie, nagraniu i relacji.

Rzeczy, które utrudniają bezpieczeństwo

W marszu najczęściej przeszkadzają nie wielkie dramaty, lecz przedmioty i decyzje, które blokują ruch albo zwiększają napięcie. Warto zostawić w domu:

• duże bagaże i ciężkie plecaki, które utrudniają przejście w tłumie;
• ostre narzędzia, nawet jeśli na co dzień leżą w kosmetyczce lub przy kluczach;
• szkło i przedmioty łatwe do stłuczenia;
• rowery, hulajnogi oraz inne rzeczy zajmujące miejsce w zwartej kolumnie;
• alkohol i substancje ograniczające ocenę sytuacji;
• zwierzęta, dla których hałas, tłum i nagłe dźwięki mogą być źródłem ogromnego stresu.

Tęczowa flaga, transparent czy element stroju nie są problemem. Są częścią sensu marszu. Warto jednak pomyśleć praktycznie: duża flaga na długim drzewcu w bardzo ścisłym tłumie może zahaczyć o ludzi, a luźno zarzucona peleryna może utrudnić szybkie poruszanie się. Widoczność jest ważna. Widoczność połączona z uważnością jest jeszcze lepsza.

Bezpieczny powrót do domu i unikanie zagrożeń po zakończeniu marszu

Meta marszu nie zawsze oznacza koniec odpowiedzialności za siebie i inne osoby. Po wydarzeniu kolumna się rozprasza, ludzie szukają przystanków, samochodów, znajomych albo miejsca, gdzie można chwilę usiąść. To moment, w którym łatwo stracić orientację, zwłaszcza jeśli jest się zmęczoną lub zmęczonym.

Najprostsza zasada pozostaje najskuteczniejsza: wracaj w grupie. Nie musi to być wielka ekipa. Wystarczą dwie lub trzy osoby, które wiedzą, dokąd idą, mają kontakt telefoniczny i nie znikają bez słowa. Jeśli ktoś musi wrócić sam, dobrze ustalić z bliską osobą krótkie wiadomości po drodze: „wyszłam”, „jestem w tramwaju”, „dotarłem”.

Unikaj kontrmanifestantów i osób, które zaczepiają cię po marszu. Nie wdawaj się w dyskusję, nie próbuj ich zawstydzać, nie odpowiadaj na zaczepki. Czasem najbezpieczniejszą odpowiedzią jest brak odpowiedzi, zmiana kierunku i wejście w miejsce, gdzie są inni ludzie: sklep, lokal, przystanek z obsługą, stacja.

Dobrze jest mieć przed wydarzeniem choćby zarys planu powrotu:

1. Ustal punkt spotkania po marszu. Nie przy samej barierce ani w najgęstszym tłumie, tylko w miejscu łatwym do odnalezienia.

2. Sprawdź alternatywną drogę. Jeśli główne wyjście jest zatłoczone albo pojawia się tam napięcie, nie trzeba się go kurczowo trzymać.

3. Zachowaj telefon dla kontaktu, nie dla transmisji. Nagrywanie może być ważne, ale rozładowany telefon w drodze do domu potrafi być większym problemem niż brak relacji w sieci.

4. Schowaj symbole, jeśli sytuacja tego wymaga. To nie jest rezygnacja z tożsamości. To decyzja o własnym bezpieczeństwie poza chronioną przestrzenią zgromadzenia.

5. Wybieraj miejsca uczęszczane i oświetlone. Pusty skrót nie jest wart kilku minut oszczędności.

Nie musisz nikomu udowadniać odwagi samotnym powrotem. Najbardziej polityczne bywa czasem zwykłe: „idę z tobą”.

Jeśli korzystasz z transportu publicznego, nie wchodź do pustego wagonu tylko dlatego, że jest więcej miejsca. Lepiej wybrać część pojazdu, w której są inni pasażerowie. Jeśli zamawiasz przejazd, poczekaj w widocznym miejscu i sprawdź dane auta przed wejściem. Gdy odbiera cię znajoma osoba samochodem, umówcie się kawałek dalej od najbardziej zatłoczonego punktu, zamiast próbować odnaleźć się w samym środku kończącego się marszu.

Marsz równości w małym mieście wymaga czasem dodatkowej czujności nie dlatego, że jest mniej ważny, ale dlatego, że trasa, dworzec czy najbliższe przystanki mogą być łatwiejsze do przewidzenia dla osób chcących zakłócić wydarzenie. Tym bardziej warto nie rozchodzić się pojedynczo i słuchać komunikatów organizatorów dotyczących wyjścia z terenu zgromadzenia.

Wsparcie prawne i prawa obywatelskie w przypadku interwencji służb

Wiedza o prawach nie zastępuje prawnika, ale pomaga nie oddać własnego spokoju w pierwszej minucie interwencji. Policja może podejmować czynności wobec uczestników i uczestniczek zgromadzenia, lecz każda taka czynność ma swoje zasady. Nie trzeba znać kodeksów na pamięć. Wystarczy pamiętać o kilku sprawach.

Przy legitymowaniu można zapytać o przyczynę i podstawę czynności. Funkcjonariusz lub funkcjonariuszka powinien umożliwić identyfikację służbową. Podaj dane potrzebne do ustalenia tożsamości, ale nie próbuj „wygrać” rozmowy ulicznym wykładem prawnym. Jeśli uważasz, że interwencja jest nieprawidłowa, zanotuj szczegóły i skonsultuj sprawę później.

Jeżeli dochodzi do zatrzymania, masz prawo otrzymać informację o jego przyczynie i przysługujących ci uprawnieniach. Masz też prawo do kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym oraz do powiadomienia bliskiej osoby. W trakcie przesłuchania nie masz obowiązku dostarczania sobie problemów własnymi słowami — możesz skorzystać z prawa do odmowy składania wyjaśnień, a przed podpisaniem dokumentu przeczytać go spokojnie i zgłosić uwagi.

Zatrzymanie nie może trwać bez końca. Co do zasady osoba zatrzymana powinna zostać zwolniona, jeśli nie ma podstaw do dalszych czynności, a kontrola sądowa ma swoje terminy. Na zatrzymanie przysługuje zażalenie. W praktyce dobrze nie odkładać kontaktu z pomocą prawną: pamięć o szczegółach szybko się zaciera, a dokumenty i nagrania łatwiej zabezpieczyć od razu.

Nie zakładaj też, że każda interwencja jest zatrzymaniem. Czasem kończy się na legitymowaniu, pouczeniu albo mandacie. Mandatu nie trzeba przyjmować w ciemno. Jeżeli nie zgadzasz się z oceną sytuacji, masz prawo odmówić jego przyjęcia i skorzystać z pomocy prawnej. To decyzja, którą warto podjąć świadomie, bez presji i bez udawania, że nic się nie dzieje.

Pojazdy i platformy w kolumnie marszowej

Pojazd w marszu nie jest prywatną wyspą na kołach. Jeśli jedzie w kolumnie, podlega zasadom bezpieczeństwa ustalonym przez organizatorów i przepisom ruchu drogowego. Osoby na platformie muszą mieć warunki, które ograniczają ryzyko upadku, a kierujący powinien wykonywać polecenia koordynacji.

Nie warto traktować wymogów dotyczących zabezpieczeń jako przesadnej ostrożności. Wystarczy gwałtowne hamowanie, nierówność nawierzchni albo zbyt ciasny skręt, by radosna platforma stała się miejscem wypadku. Organizatorzy mają prawo wyłączyć pojazd z kolumny, jeśli stwarza zagrożenie. To nie represja wobec tęczowej ekspresji. To ochrona ludzi stojących obok i na pojeździe.

Odpowiedzialność nie kończy się na własnym plecaku

Najczęstsze błędy na marszu nie wynikają ze złej woli. Ktoś przychodzi bez wody, bo „to tylko kilka godzin”. Ktoś ignoruje prośbę patrolu, bo chce być bliżej sceny. Ktoś widzi osobę siedzącą na chodniku i zakłada, że zaraz ktoś inny pomoże. Właśnie w tych drobnych momentach powstaje albo znika wspólnota.

Jeśli widzisz osobę przestraszoną, zagubioną lub źle się czującą, nie musisz zostać ratownikiem ani prawnikiem. Wystarczy zapytać: „Czy jesteś z kimś?”, „Czy chcesz, żebym znalazł osobę z patrolu?”, „Czy możemy zadzwonić do kogoś razem?”. Nie dotykaj bez zgody, nie zmuszaj do rozmowy, nie publikuj czyjegoś kryzysu w mediach społecznościowych. Pomoc ma przywracać sprawczość, a nie odbierać ją po raz kolejny.

Bezpieczeństwo na marszu równości to ochrona uczestników, ale też ochrona prawa do obecności w przestrzeni publicznej. Policja ma wykonać swoją pracę. Organizatorzy mają przygotować wydarzenie. Tęczowy Patrol ma być widoczny i dostępny. A osoby idące w kolumnie mogą zrobić bardzo dużo, nie grając bohaterów: słuchać komunikatów, nie eskalować, wracać razem i reagować, gdy ktoś obok potrzebuje wsparcia.

Marsz jest silny nie wtedy, gdy nikt nie odczuwa strachu. Jest silny wtedy, gdy nikt nie zostaje z tym strachem sam.