Literatura queer w bibliotece publicznej: jak zamówić brakujący tytuł

W wielu bibliotekach publicznych można zgłosić propozycję zakupu, czasem przez formularz, czasem przez konto czytelnika, czasem w kontakcie z filią. Możliwość złożenia takiej propozycji i jej dokładna forma zależą jednak od regulaminu konkretnej biblioteki.

Przy haśle „literatura queer w bibliotece publicznej wypożyczenie” chodzi zwykle o dwie rzeczy naraz: o dostęp do jednej potrzebnej książki oraz o pytanie, czy lokalny księgozbiór w ogóle widzi doświadczenia osób LGBT+. Nie ma osobnej, formalnej ścieżki dla literatury queer. Są za to te same mechanizmy, co przy innych tytułach: katalog, regulamin, polityka gromadzenia zbiorów, dostępność wydania i budżet. Warto je znać, bo wtedy zgłoszenie nie jest gestem w próżnię, tylko dobrze przygotowaną prośbą.

Katalog najpierw, zgłoszenie potem

Pierwszy ruch jest mało romantyczny, ale oszczędza czas: sprawdzenie katalogu. Regulamin Miejskiej Biblioteki Publicznej w Mielcu zobowiązuje czytelnika do weryfikacji dostępności tytułu przed złożeniem propozycji zakupu. Nie każda biblioteka ujmuje to identycznie, ale sama zasada jest rozsądna.

W katalogu online wpisz nie tylko pełny tytuł. Szukaj po nazwisku autora lub autorki, fragmencie tytułu, ISBN-ie, nazwisku tłumacza albo tłumaczki. Sprawdź, czy książka nie występuje pod dawnym tytułem, w innym wydaniu albo jako e-book czy audiobook. Zwłaszcza w przypadku książek LGBTQ+ ma to znaczenie: wznowienia ukazują się z nową okładką, pod zmienionym podtytułem, po redakcji przekładu albo w serii, która nie jest od razu widoczna w prostym wyszukiwaniu.

Katalog odpowiada też na pytanie, czy książki rzeczywiście brakuje. Może być:

• dostępna w innej filii;
• chwilowo wypożyczona i możliwa do rezerwacji;
• obecna wyłącznie w czytelni;
• dostępna w starszym wydaniu;
• opisana w katalogu pod nazwą serii, a nie eksponowana jako literatura queer.

To rozróżnienie ma praktyczny sens. Jeśli egzemplarz jest w filii po drugiej stronie miasta, bardziej adekwatne będzie zamówienie między filią a filią albo rezerwacja. Jeśli biblioteka ma stare wydanie, można zapytać o nowsze wznowienie, ale dobrze wyjaśnić, dlaczego jest potrzebne: aktualniejszy przekład, większa dostępność, lepszy stan egzemplarza, ważny kontekst edukacyjny.

Propozycja zakupu nie jest zamówieniem ze sklepu. To sygnał dla osoby budującej księgozbiór — konkretny, im lepiej go opiszesz.

Procedura zgłaszania nowych tytułów do zakupu w placówkach publicznych

Nie zakładaj, że w każdej bibliotece działa przycisk „zaproponuj książkę”. Część placówek ma formularz w katalogu, część przyjmuje zgłoszenia mailowo, inne ograniczają tę możliwość do osób z aktywną kartą biblioteczną. Bywa też, że regulamin w ogóle nie opisuje propozycji zakupu jako osobnej usługi — wtedy warto zapytać w swojej filii, czy biblioteka zbiera sugestie czytelnicze i w jakiej formie.

W Mielcu zgłoszenie można złożyć przez SowaOPAC, SowaMobi lub osobiście, przy czym system opiera się na koncie czytelnika. To dobry przykład, ale nie uniwersalna instrukcja dla całego kraju. W jednej bibliotece wystarczy zalogowanie do katalogu, w drugiej potrzebne będzie przesłanie wiadomości do działu gromadzenia zbiorów, w trzeciej propozycje są przyjmowane okresowo albo wyłącznie przez określony formularz.

Najbezpieczniejsza droga wygląda tak:

1. Odszukaj na stronie biblioteki regulamin, zakładkę dotyczącą katalogu albo informacje o zakupach i życzeniach czytelniczych.

2. Sprawdź, czy propozycje mogą składać wszystkie osoby korzystające z biblioteki, wyłącznie zapisani czytelnicy czy też użytkownicy konkretnej filii.

3. Ustal kanał zgłoszenia: formularz, konto katalogowe, e-mail, kontakt z pracownią gromadzenia zbiorów albo rozmowa w placówce.

4. Zachowaj ślad zgłoszenia, jeśli system go daje: wiadomość wysłaną pocztą, potwierdzenie formularza czy numer sprawy.

5. Jeżeli regulamin nie podaje terminu odpowiedzi, po rozsądnym czasie możesz uprzejmie dopytać, czy propozycja została przekazana do rozpatrzenia.

W kontakcie osobistym nie warto zakładać, że każda osoba na dyżurze może od ręki przyjąć kompletne zgłoszenie zakupowe albo podjąć decyzję o dalszym trybie. Bibliotekarz lub bibliotekarka może wskazać właściwą osobę, pomóc ustalić dane bibliograficzne lub wyjaśnić zasady obowiązujące w tej sieci. To często skuteczniejsze niż próba dopasowania się do niejasnego formularza, ale nadal ostateczny sposób postępowania wyznacza regulamin placówki.

Dobrze też oddzielić dwie sprawy: prośbę o zakup od pytania o dostęp. Jeśli zależy Ci na książce pilnie — do pracy, spotkania dyskusyjnego, zajęć, własnej lektury — napisz to wprost. Biblioteka może nie być w stanie kupić tytułu szybko, ale może podpowiedzieć rezerwację, inną filię, wypożyczenie międzybiblioteczne albo dostęp na miejscu w czytelni.

Wymagane dane bibliograficzne przy składaniu wniosku o książkę

Książka musi dać się jednoznacznie zidentyfikować. „Powieść o dwóch dziewczynach, podobno była głośna” to dobry początek rozmowy, ale słaba informacja dla działu gromadzenia. Różne biblioteki oczekują różnych pól, jednak podstawowy zestaw wygląda podobnie:

• imię i nazwisko autora lub autorki, ewentualnie pseudonim;
• dokładny tytuł oraz podtytuł;
• nazwisko tłumacza lub tłumaczki, jeśli chodzi o przekład;
• wydawnictwo;
• rok wydania;
• miejsce wydania;
• ISBN;
• krótkie uzasadnienie, jeśli regulamin je przewiduje albo formularz daje na nie miejsce.

Przy literaturze queer szczególnie przydaje się ISBN. Katalogi bywają niekonsekwentne w opisie tożsamościowych czy obyczajowych tematów, a tytuł może istnieć w kilku wersjach: jako pierwsze wydanie, dodruk, wznowienie, przekład i wydanie kieszonkowe. ISBN pozwala ominąć część zamieszania.

Jeżeli nie masz kompletu danych, nie porzucaj sprawy. Wpisz to, co pewne, i zaznacz, czego nie udało się ustalić. Lepiej uczciwie napisać „proszę o dowolne dostępne wydanie” niż przypadkiem wskazać nieistniejący albo błędny rekord. Jeśli zależy Ci właśnie na konkretnym wydaniu — na przykład ze względu na tłumaczenie, przypisy, język lub oprawę graficzną istotną dla książki artystycznej — zaznacz to wyraźnie.

Tabela nie jest mapą całej Polski, tylko przypomnieniem, że nie ma jednego formularza dla wszystkich. Zanim przygotujesz długie uzasadnienie, zobacz, czego wymaga Twoja biblioteka. Czasem wystarczą dwa pola. Czasem system oczekuje konkretnych danych i nie przepuści zgłoszenia bez ISBN-u.

Uzasadnienie: nie przepraszaj za temat

Uzasadnienie nie musi być akademickim esejem ani obroną prawa książki do istnienia. Wystarczą dwa, trzy zdania, które pokazują, dlaczego tytuł może pracować w zbiorach. Możesz napisać, że książka:

• uzupełnia brak literatury queer w dziale powieści, reportażu, eseju czy książki młodzieżowej;
• jest istotna dla osób szukających reprezentacji własnego doświadczenia;
• bywa omawiana w klubach książki, szkołach, na zajęciach lub spotkaniach społecznościowych;
• dotyczy historii lokalnej, praw człowieka, zdrowia, relacji rodzinnych albo kultury;
• pozwala czytać temat LGBT+ nie wyłącznie przez pryzmat kryzysu i przemocy, lecz także codzienności, humoru, przyjaźni, pożądania czy życia społecznego.

Nie trzeba udowadniać, że osoby queer są „wystarczająco ważne”, by znaleźć się na półce. Lepiej mówić językiem funkcji biblioteki: różnorodny księgozbiór odpowiada na różnorodne potrzeby czytelnicze. To spokojniejsze, konkretniejsze i trudniejsze do zbycia ogólnikiem.

Regulamin biblioteki i granice decyzji zakupowej

Regulamin nie jest ozdobnikiem na końcu strony. To dokument, który określa, kto może korzystać z usług, na jakich zasadach działa konto, czy można rezerwować egzemplarze, jakie są opłaty i — jeśli biblioteka to przewiduje — jak składa się propozycje zakupowe. Właśnie tam warto szukać odpowiedzi, zanim uznasz milczenie za odmowę albo odmowę za cenzurę.

Biblioteka może nie kupić tytułu z wielu powodów: książka jest niedostępna na rynku, nie mieści się w bieżącym budżecie, została już zamówiona, jej wydanie jest antykwaryczne, a placówka nie gromadzi takich pozycji, albo decyzja została odłożona do kolejnego zakupu. Biblioteka Publiczna w Częstochowie wprost wskazuje, że nie kupuje podręczników ani pozycji antykwarycznych. To ograniczenie może być frustrujące, ale jest inne niż arbitralne odrzucenie książki dlatego, że opowiada o życiu osób LGBT+.

Ustawa o bibliotekach z 27 czerwca 1997 roku tworzy ogólne ramy działania bibliotek i powszechnej dostępności ich usług, z ustawowymi wyjątkami. Nie ustanawia jednak jednego, jednolitego prawa każdej osoby do zgłoszenia dowolnego tytułu w dowolnej formie. To regulamin konkretnej placówki przesądza, czy i jak czytelniczki oraz czytelnicy mogą składać propozycje zakupowe. Ustawa nie nakłada też na bibliotekę obowiązku kupowania każdej zaproponowanej książki.

O dostęp do książki warto pytać rzeczowo i na piśmie. Nie po to, by udowadniać swoją „zasadność”, lecz by wiedzieć, jaka decyzja zapadła i dlaczego.

Jeżeli otrzymujesz odpowiedź, z której wynika, że jedyną przeszkodą jest queerowa tematyka, orientacja psychoseksualna postaci czy tożsamość płciowa autora albo autorki, poproś o doprecyzowanie stanowiska w formie pisemnej. Zachowaj korespondencję. Możesz skierować sprawę do dyrekcji biblioteki, a następnie — zależnie od sytuacji — do organu prowadzącego, czyli na przykład gminy, miasta albo powiatu. Warto pytać o kryteria polityki gromadzenia zbiorów, a nie poprzestawać na ustnym „nie, bo nie”.

Nie każda odmowa jest cenzurą książek w bibliotece publicznej. Nie każda cisza jest też neutralna. Różnicę robi uzasadnienie, spójność zasad i gotowość instytucji do rozmowy. Biblioteka, która nie może kupić jednego tytułu, powinna przynajmniej umieć powiedzieć, czy chodzi o brak dostępności, funduszy, profil zbiorów czy inną konkretną przesłankę.

Gdy biblioteka nie kupi: zasoby queer w czytelni miejskiej i poza nią

Odmowa zakupu nie musi oznaczać, że zostajesz bez książki. Warto potraktować ją jako zmianę trasy. Czasem tytuł nie trafi na lokalną półkę, ale będzie dostępny w innej bibliotece albo do skorzystania na miejscu.

Wypożyczenie międzybiblioteczne

Wypożyczenie międzybiblioteczne działa między instytucjami, a nie bezpośrednio między osobą czytającą a dowolną biblioteką w kraju. Zwykle zwracasz się do swojej biblioteki z pytaniem, czy może sprowadzić konkretny egzemplarz z innej placówki. To ona kontaktuje się z biblioteką posiadającą książkę i ustala warunki.

Biblioteka Narodowa obsługuje zamówienia międzybiblioteczne w trybie krajowym. Polskie i polonika zagraniczne wydane po 31 grudnia 1948 roku mogą podlegać tej ścieżce, jeśli Biblioteka Narodowa ma co najmniej jeden egzemplarz. Biblioteka zamawiająca może jednorazowo złożyć do 10 zamówień na książki, a termin zwrotu wynosi miesiąc od daty otrzymania.

Jest tu ważne ograniczenie: materiały wypożyczone z Biblioteki Narodowej są udostępniane w czytelni biblioteki zamawiającej. Nie zakładaj więc, że każdą sprowadzoną książkę zabierzesz do domu. O sposobie korzystania decydują zasady instytucji, która materiał wysyła, oraz biblioteki pośredniczącej. Także ewentualna opłata zależy od lokalnego regulaminu: część bibliotek oferuje tę usługę bezpłatnie, inne pobierają niewielką kwotę.

OMNIS i katalogi współkatalogujące

Jeśli nie wiesz, gdzie w Polsce znajduje się książka, zacznij od OMNIS — zintegrowanej wyszukiwarki prowadzonej przez Bibliotekę Narodową. Łączy dane bibliotek, wybranych archiwów i muzeów. Wpisz autora, autorkę, tytuł albo ISBN. Wynik nie daje jeszcze gwarancji wypożyczenia, ale pokazuje, które placówki mają egzemplarz.

To cenna informacja przy rozmowie z własną biblioteką. Zamiast pytać ogólnie: „Czy możecie coś z tym zrobić?”, możesz wskazać, że tytuł jest dostępny w konkretnych zbiorach i zapytać o możliwość wypożyczenia międzybibliotecznego. Katalogi Biblioteki Narodowej i bibliotek współkatalogujących bywają też ratunkiem dla tytułów naukowych, niszowych esejów, starszych zinów opracowanych już jako materiały biblioteczne czy książek, których nie ma w bieżącej sprzedaży.

Księgozbiory społeczne i lokalne inicjatywy

Poza systemem bibliotek publicznych istnieją małe księgozbiory prowadzone przez stowarzyszenia, grupy nieformalne, domy kultury i centra społecznościowe. Nie zawsze działają jak klasyczna wypożyczalnia: czasem książkę można przeczytać na miejscu, czasem pożyczyć na wydarzenie, czasem wymienić się nią w ramach klubu czytelniczego. W największych miastach takie zbiory częściej są widoczne, ale lokalne inicjatywy pojawiają się również poza nimi.

Nie zastępują publicznej biblioteki. I nie powinny być alibi dla jej braków. Mogą jednak dać dostęp do tytułów, których nie obejmuje bieżąca polityka zakupowa, zwłaszcza do książek niezależnych, archiwalnych, wydawanych w małych nakładach albo krążących poza dużym obiegiem. Jeśli interesują Cię książki LGBTQ w bibliotece lub sąsiedztwie biblioteki, pytaj nie tylko o półkę z etykietą „queer”. Pytaj o spotkania, kluby książki, współpracę z organizacjami i czasowe wystawy księgozbiorów.

Jedno zgłoszenie nie zmieni katalogu. Kilka już może

Literatura queer w bibliotece publicznej nie powinna być wyjątkiem, ukrytym działem ani sezonową dekoracją na miesiąc dumy. Powinna należeć do zwyczajnego obiegu: do powieści, reportażu, literatury młodzieżowej, poezji, komiksu, historii, psychologii i książek o życiu społecznym. Czytelniczka szukająca historii o sobie nie prosi o fanaberię. Szuka książki, której biblioteka jeszcze nie kupiła.

Dlatego zamówienie literatury queer do biblioteki warto potraktować poważnie, ale bez nadmiernej ceremonii. Sprawdź katalog. Przeczytaj regulamin. Podaj dane, które pozwolą książkę znaleźć. Napisz kilka uczciwych zdań o tym, po co ten tytuł może być w zbiorach. A gdy odpowiedź będzie odmowna lub niejasna, pytaj dalej: o uzasadnienie, o wypożyczenie międzybiblioteczne, o dostęp w czytelni, o inne placówki.

Biblioteka nie jest sklepem, a propozycja nie jest gwarancją zakupu. Jest jednak jednym z niewielu konkretnych sposobów, by powiedzieć instytucji publicznej: ten brak jest widoczny, a ta książka ma swoich czytelników i czytelniczki.