Literatura queer w bibliotece: osobna półka czy integracja?

W 2025 roku badaczki Zuza Wiorogórska i Zu Sendor opisały dokładnie tę sytuację w polskich bibliotekach publicznych na terenach dawnych „stref wolnych od ideologii LGBT" — według szacunków Otwartej Rzeczypospolitej takie strefy obejmowały swoim zasięgiem ponad jedną trzecią kraju. Wniosek z badania jest jednocześnie prosty i niepokojący: literatura queerowa w Polsce jest fizycznie obecna, a zarazem praktycznie niewidoczna.

I właśnie ta niewidoczność rodzi dziś w bibliotekarstwie najgorętszą dyskusję. Czy tworzyć dla takich książek osobne, tęczowe półki — zwiększając ich widoczność i czyniąc z biblioteki jasny sygnał włączania? Czy raczej włączać je w główny księgozbiór tak, by nikt nie musiał stawać przed specjalnie oznaczonym regałem, narażając się na ciekawość otoczenia? Każde z tych rozwiązań ma swoje zalety i poważne koszty. I żadne z nich nie jest uniwersalną odpowiedzią dla każdej placówki.

Niewidzialna obecność — jak książki queerowe giną czytelnikom z oczu

Co naprawdę pokazało badanie z 2025 roku

Zuza Wiorogórska i Zu Sendor przyglądały się bibliotekom w regionach, które jeszcze niedawno same ogłaszały się „wolnymi od ideologii LGBT". Sprawdzały, czy książki z motywami queerowymi da się w ogóle znaleźć w katalogu, zamówić i wypożyczyć. W większości przypadków — tak. Książki były w zbiorach, system MAK+ je widział, pracownicy umieli je wskazać. Ale jednocześnie badaczki odnotowały, że te same tytuły nie pojawiały się na żadnych wystawkach, w żadnych poleceniach sezonu, w żadnych materiałach promocyjnych biblioteki. Regał istniał — jako funkcja w katalogu. Jako realna propozycja dla czytelnika — już nie.

To nie jest błąd pojedynczej biblioteki. To wzorzec, który powtarza się w całym sektorze. W środowisku bibliotekarskim krąży termin „niewidoczność selektywna" — sytuacja, w której zbiory są dostępne, ale ich obecność nie jest w żaden sposób komunikowana. Czasem wynika to z braku czasu i pomysłu. Czasem z ostrożności. Czasem z obawy przed reakcją otoczenia — i tej obawy nie wolno lekceważyć, bo jest ona zakorzeniona w realnym doświadczeniu wielu placówek.

Dlaczego sam katalog nie wystarczy

Wiemy z rozmów z czytelnikami i czytelniczkami, że wejście do biblioteki to dla wielu osób queerowych doświadczenie pełne napięcia. Stoisz przy regale, przeglądasz książki i zastanawiasz się, czy osoba obok nie zauważy, co trzymasz w ręku. Czy pracownik nie skomentuje twojego wyboru. Czy ktoś z sąsiadów nie doniesi. Te obawy nie są wytworem wyobraźni — w regionach, gdzie lokalne samorządy przez lata podpisywały Samorządową Kartę Praw Rodzin, takie sytuacje się zdarzały. Karta ta, stygmatyzująca osoby LGBTQ+, została ostatecznie uchylona 24 kwietnia 2025 roku, ale jej dziedzictwo — klimat nieufności, przyzwyczajenie do dyskrecji — nie znika jednym aktem prawnym.

Tym bardziej nie wystarczy powiedzieć czytelnikowi: „wyszukaj w katalogu". Katalog to narzędzie dla osób, które już wiedzą, czego szukają. A co z nastolatkiem, który dopiero podejrzewa, że jego doświadczenie ma nazwę? Z dorosłą osobą, która nigdy nie miała w ręku książki o queerowej tematyce i nie wie, od czego zacząć? Dla nich niewidoczność oznacza, że książka, która mogłaby być mostem, pozostaje zakurzona na półce za setnym tomem kryminałów.

Czym właściwie jest „niewidoczność" w praktyce bibliotecznej

Niewidoczność ma wiele twarzy. To brak wystawki tematycznej przy wejściu. To nieobecność takich tytułów w poleceniach na Dzień Tolerancji, Tęczowy Piątek czy Miesiąc Dumy. To sytuacja, w której bibliotekarka zna świetny reportaż o życiu osób niebinarnych na polskiej wsi, ale nigdy nie przeczytała jego fragmentu na spotkaniu autorskim, bo „to nie ten profil biblioteki". To wreszcie milczenie katalogu — gdy wyszukiwarka nie podpowiada tytułów powiązanych, gdy hasła przedmiotowe są zbyt ogólnikowe, gdy system nie wie, jak rozmawiać o tożsamości, której nazwy zmieniały się w ciągu ostatnich dwudziestu lat.

Tęczowa półka — między widocznością a ochroną prywatności

Co przemawia za wydzieleniem

Dla zwolenników osobnej, tęczowej półki argument jest prosty: książka, której nie widać, nie istnieje. Wydzielona sekcja — oznakowana, opisana, wyeksponowana — daje jasny sygnał: tu jesteśmy, to jest dla was, to jest normalna część naszego księgozbioru. Dla młodego człowieka, który pierwszy raz wchodzi do biblioteki i widzi taką półkę, to może być pierwsza informacja, że jego tożsamość nie jest czymś, co trzeba chować. To może być pierwsze zaproszenie.

Wydzielenie pomaga też bibliotekarzom — porządkuje zbiory, ułatwia tworzenie wystawek, pozwala współpracować z organizacjami pozarządowymi, które szukają punktu kontaktu. Wreszcie, w małych miejscowościach, gdzie nie da się zrobić pełnej ekspozycji z powierzchni, skoncentrowanie literatury queerowej w jednym miejscu bywa jedynym realistycznym sposobem, by w ogóle ją pokazać.

Ryzyko outowania i cenzury

Ale ten sam gest, który dla jednych jest zaproszeniem, dla innych jest zagrożeniem. Stoisz przed regałem z napisem „literatura LGBTQ+" i zastanawiasz się, kto cię obserwuje. W małej społeczności taki regał może wystarczyć, żeby ktoś został „zauważony". W szkole — żeby uczeń lub uczennica trafili na rozmowę z rodzicami, dyrektorem, a czasem i wychowawcą, która nie będzie miała nic wspólnego z edukacją czytelniczą.

Wydzielona sekcja ułatwia też cenzurę. Wystarczy jedna decyzja rady gminy, jedno pismo od kuratorium, jedna interwencja fundacji konserwatywnej, żeby jednym ruchem wyciągnąć z biblioteki całą półkę. Gdy książki są rozproszone w głównym zbiorze, ich usunięcie jest operacyjnie trudniejsze — i zostawia ślad w katalogu, który łatwiej zauważyć.

Nie ma czegoś takiego jak neutralna ekspozycja. Każda decyzja bibliotekarza — od braku ekspozycji po osobną półkę — jest decyzją polityczną, która komuś pomaga, a komuś szkodzi.

Głosy ze środowiska bibliotekarskiego

W samej branży nie ma konsensusu. Część bibliotekarzy i bibliotekarek mówi wprost: wola nie mieć osobnej półki niż mieć ją i nie móc obronić. Inni — że rezygnacja z wydzielenia to kapitulacja przed presją. Jeszcze inni szukają rozwiązań pośrednich: wystawek rotacyjnych, poleceń przy kasie, wirtualnych list czytelniczych, współpracy z lokalnymi grupami LGBTQ+, które w razie potrzeby staną w obronie zbiorów. Każdy z tych głosów jest słyszalny i każdy odpowiada na inny lokalny kontekst.

Lekcje z Oregonu — jak świat odchodzi od segregacji zbiorów

W grudniu 2022 roku Rada Powiernicza Biblioteki Powiatu Crook w Oregonie głosowała nad wnioskiem o przeniesienie książek dla dzieci o tematyce LGBTQ+ do osobnej, wydzielonej sekcji. Wniosek został odrzucony stosunkiem głosów 4 do 1. To nie jest margines — to precedens, który odbił się szerokim echem w amerykańskim środowisku bibliotekarskim, bo padł w samym środku krajowej debaty o tak zwanych „anti-LGBTQ+ book bans".

Głosowanie w Oregonie nie zakończyło sporu, ale wyznaczyło kierunek. Coraz więcej bibliotek publicznych i szkolnych w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Wielkiej Brytanii odchodzi od modelu segregacji zbiorów. Zamiast wydzielania pojawiają się: czytelne oznakowanie tematyczne w katalogu, kuratorowane wystawki rotacyjne, szkolenia pracowników z obsługi różnorodnych czytelników, jasne polityki zbiorów, które utrudniają jednostronne usuwanie tytułów. Innymi słowy — integracja z aktywną widocznością, a nie z jej brakiem.

Dla polskich bibliotek ta lekcja ma znaczenie szczególne. Nie dlatego, że powinny kopiować amerykańskie rozwiązania. Ale dlatego, że pokazuje: nie trzeba wybierać między widocznością a integracją. Trzeba wybrać sposób, w jaki obie wartości realizujemy jednocześnie.

Równoteka i inne polskie modele bez stygmatyzacji

Wrocławska Równoteka

W maju 2026 roku Miejska Biblioteka Publiczna we Wrocławiu otrzymała dofinansowanie w kwocie 24 000 zł w ramach programu „Kultura – Interwencje" na projekt „Równoteka. Biblioteka dla różnorodności i włączania". To nie jest wydzielona półka — to program działań: wystawki, spotkania, rekomendacje czytelnicze, współpraca z lokalnymi organizacjami i animatorami. Równoteka zakłada, że literatura queerowa nie potrzebuje getta, lecz obecności w głównym nurcie oferty bibliotecznej — z aktywnym zaproszeniem dla czytelników i czytelniczek.

Model wrocławski pokazuje coś, co my jako organizatorki społeczne queerowe widzimy od lat: najlepiej działa nie półka, lecz proces. Proces, w którym biblioteka uczy się, jak rozmawiać o tych książkach, jak je polecać, jak reagować na próby cenzury, jak budować sojusze z lokalnymi środowiskami.

Biblioteka LGBT+ Kultura Równości

Inaczej wygląda model przyjęty przez stowarzyszenie Kultura Równości we Wrocławiu, które od 2017 roku prowadzi Bibliotekę LGBT+ w ramach Centrum LGBT+ Równe Miejsce. To z założenia wydzielona przestrzeń — osobna, bezpieczna, kierowana do konkretnej społeczności. Dla wielu osób, zwłaszcza z mniejszych miast, które przyjeżdżają do Wrocławia po raz pierwszy, taka biblioteka bywa pierwszym miejscem, w którym mogą swobodnie wypożyczyć książkę o swoim doświadczeniu.

Oba modele — wrocławska Równoteka i Biblioteka LGBT+ Kultura Równości — nie są w sprzeczności. Są odpowiedziami na różne potrzeby. Pierwszy mówi: literatura queerowa jest częścią wspólnego czytelnictwa. Drugi mówi: potrzebujemy też miejsc, w których to czytelnictwo jest nazwane wprost i nikt nas za to nie oceni.

Wystawa w Obornikach Śląskich i hejt, który przyszedł

W czerwcu 2024 roku Biblioteka Publiczna im. Jarosława Iwaszkiewicza w Obornikach Śląskich zorganizowała pionierską w skali kraju wystawę poświęconą różnorodności. To była niewielka placówka w niewielkim mieście, która postanowiła powiedzieć: u nas też są czytelnicy i czytelniczki LGBTQ+. Wystawa spotkała się z falą hejtu — pogróżki, obraźliwe komentarze, próby wymuszenia zamknięcia ekspozycji.

Warto o tym pamiętać, gdy mówimy o „neutralnych" rozwiązaniach. Dla wielu bibliotek, szczególnie w mniejszych miejscowościach, każda widoczna ekspozycja tematyki queerowej jest ryzykiem — i to ryzykiem, którego ciężar ponosi nie biblioteka jako instytucja, lecz konkretni ludzie: bibliotekarka, dyrektor, pracownik obsługi. Dlatego pytanie „osobna półka czy integracja" nigdy nie jest pytaniem czysto technicznym. Jest pytaniem o to, kto ponosi koszty widoczności i jak je rozkładamy.

Kontekst prawny — uchylenie Samorządowej Karty Praw Rodzin

24 kwietnia 2025 roku weszła w życie uchwała uchylająca ostatnią Samorządową Kartę Praw Rodzin. To symboliczna data — bo te samorządowe dokumenty przez lata wysyłały bibliotekom i ich pracownikom jasny komunikat: nie promujcie, nie eksponujcie, nie zapraszajcie. Ich uchylenie nie zmienia od razu codziennej praktyki bibliotecznej, ale zmienia kontekst. Daje bibliotekarzom i bibliotekarkom prawo powiedzieć: nie działamy wbrew polityce lokalnej, działamy w zgodzie z prawem i w zgodzie z naszą misją.

Porównanie dwóch podejść — tęczowa półka i integracja

Żadna kolumna nie jest z góry lepsza. Każda biblioteka musi odpowiedzieć na pytanie: jaki jest nasz lokalny kontekst — jakie potrzeby czytelników, jakie ryzyka, jakie zasoby.

Rola bibliotekarza — jak budować inkluzywną ofertę

Co może zrobić jedna osoba

Nie trzeba od razu zmieniać całej filozofii biblioteki. Czasem wystarczy jedna książka postawiona na widoku, jedna wystawka rotacyjna, jedna lista rekomendacji przygotowana na Międzynarodowy Dzień Osób LGBT+. Czasem wystarczy zmienić opis w katalogu z „powieść obyczajowa" na „powieść o dorastaniu osoby niebinarnej w polskim mieście". Każda taka zmiana przesuwa książkę z kategorii „niewidocznej" do „zaproszonej".

Bibliotekarze i bibliotekarki, z którymi rozmawiamy, podkreślają jedną rzecz: najważniejsze nie są procedury, lecz gotowość do rozmowy. Gotowość, by powiedzieć czytelnikowi: tak, mamy tę książkę, tak, jest dla ciebie, nie musisz się tłumaczyć. Gotowość, by odpowiedzieć na pytanie zirytowanego rodzica: nie, nie promujemy ideologii, udostępniamy literaturę, która odpowiada na potrzeby wszystkich naszych czytelników.

Szkolenia i sojusznictwo

W pojedynkę trudno obronić półkę, wystawkę, program. Łatwiej — w sieci. Warto, by biblioteka nawiązywała współpracę z lokalnymi organizacjami LGBTQ+, z centrami równości, z grupami nieformalnymi. Warto, by pracownicy brali udział w szkoleniach z obsługi różnorodnych czytelników — nie dlatego, że „muszą", ale dlatego, że to realnie pomaga w codziennej pracy.

Warto też, by biblioteka jasno komunikowała swoje polityki zbiorów. Dokument, który mówi, dlaczego książka znalazła się w zbiorach, jakie są kryteria doboru, jak proceduje się wnioski o usunięcie — to tarcza, która chroni pracowników przed arbitralnymi żądaniami.

Biblioteka to nie jest neutralne lustro społeczeństwa. To jeden z niewielu miejsc, w którym możemy aktywnie wybrać, kogo chcemy widzieć — i komu chcemy powiedzieć: ta książka jest dla ciebie.

Jak rozmawiać o tym w sojusznictwie

Jeśli jesteś bibliotekarką lub bibliotekarzem, nie musisz rozstrzygać tego sporu sam. Zacznij od rozmowy z zespołem — od pytania, co wasza biblioteka już robi, co mogłaby zrobić, czego się obawiacie. Potem porozmawiaj z czytelnikami i czytelniczkami — anonimowo, przez skrzynkę, przez krótką ankietę przy wypożyczalni. Zapytaj, czego szukają, czego nie mogą znaleźć, co ich powstrzymuje.

Jeśli jesteś sojuszniczką lub sojusznikiem z innego środowiska — możesz zrobić coś równie prostego: przyjść do biblioteki, zapytać o książkę, którą chciałbyś przeczytać, a której nie ma na widoku. Możesz podarować bibliotece tytuł, o którym wiesz, że jest wart obecności. Możesz zaproponować spotkanie autorskie albo klub czytelniczy. Możesz wreszcie — jeśli masz taką możliwość — zostać wolontariuszką lub wolontariuszem w lokalnej bibliotece.

I wreszcie: jeśli jesteś osobą queerową, która właśnie szuka swojej pierwszej książki o sobie — masz prawo ją znaleźć. Masz prawo zapytać o nią wprost. Masz prawo poprosić bibliotekarza, by ją dla ciebie zamówił, nawet jeśli stoi gdzieś daleko. Biblioteka jest dla ciebie. Także wtedy, gdy żadna półka jeszcze o tym nie mówi.

Zuzanna Szymczak — edukatorka antydyskryminacyjna i animatorka społeczności queer. Współtworzy projekty łączące literaturę, edukację i budowanie sojuszy wokół praw osób LGBTQ+ w Polsce.